Đối Thoại          Website: Doi-Thoai.com         Email: toasoandoithoai@yahoo.com

Tiếp cận Đa diện về Dân chủ và Quyền Dân chủ

 

24 Tháng 3 2006 - Cập nhật 12h46 GMT

http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/story/2006/03/060324_democracy_theory.shtml

Hoàng Nghĩa
Nghiên cứu sinh, đại học Manchester Metropolitan, Anh

 

Nghiên cứu sinh ngành Luật ở đại học Manchester Metropolitan, Hoàng Nghĩa

Tác giả nói dân chủ dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực

Các cuộc tranh luận về chính trị, xã hội hiện nay ở Việt Nam không thể tránh khỏi việc nhắc đến từ 'dân chủ'.

Nhưng nên tiếp cận vấn đề Dân chủ như thế nào? Nghiên cứu sinh ngành Luật ở đại học Manchester Metropolitan, Hoàng Nghĩa, gửi cho đài BBC nhận định của anh.

Bài viết sẽ được chúng tôi đăng thành ba kì.

Khái nhiệm dân chủ

Dân chủ là một phạm trù pháp lý-chính trị mang tính lịch sử sâu sắc.

Cách đây hơn 2000 năm, nhà hiền triết Hy Lạp cổ đại Herodote đã lần đầu tiên đưa ra khái niệm dân chủ, trong tác phẩm Lịch sử, ông đã giải thích dân chủ là "quyền lực của nhân dân".

Như vậy, dân chủ vốn là khái niệm xuất phát từ thời chiếm hữu nô lệ trong xã hội Hy La cổ đại nơi đã sản sinh ra nền dân chủ đầu tiên của xã hội loài người đó là Nền Dân chủ Athens, và nó đã ảnh hưởng sâu sắc đến các trào lưu tư tưởng dân chủ sau này, nhất là từ thời Phục hưng trở đi.

Dân chủ có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là dêmocratia, tiếng Latin là dêmokratia, được tạo thành bởi demos nghĩa là quần chúng, nhân dân, và cratos nghĩa là chính quyền, quyền lực. Do đó dêmocratia là quyền lực của nhân dân, quyền lực thuộc về nhân dân hay quyền làm chủ của nhân dân. Khái niệm dân (nhân dân) ở đây đã loại trừ những người không phải là "công dân"-những người lao động, thợ thủ công, những người nô lệ-lực lượng đông đảo nhất trong xã hội.

 Khái niệm dân chủ đều chỉ cùng một ý nghĩa nguyên gốc của tiếng Hy Lạp cổ và tiếng Latin - quyền lực thuộc về nhân dân.

 

Tuy nhiên, khái niệm này đã gần như bị quên lãng cả trên lĩnh vực học thuật cũng như trong thực tiễn suốt thời kỳ chế độ phong kiến thống trị ngàn năm đêm trường trung cổ, và nó chỉ thực sự được phục sinh và trỗi dậy mạnh mẽ gắn liền với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản, của thời kỳ phục hưng những giá trị nhân văn thời kỳ cổ đại mà trước hết đó là những tư tưởng về tự do, dân chủ và nhân quyền.

Do đó, khái niệm này dù là tiếng Pháp (démocratie) hay tiếng Anh (democracy) đều chỉ cùng một ý nghĩa nguyên gốc của tiếng Hy Lạp cổ và tiếng Latin- quyền lực thuộc về nhân dân. Ngay cả nhà tư tưởng khai sáng Pháp J.J Rousseau cũng quan niệm rằng dân chủ chính là sự thống nhất giữa chính quyền và nhân dân, là quyền lực của nhân dân được chuyển giao và thực thi bởi nhà nước.

Dân chủ là hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng, tự do và quyền con người. Dân chủ cũng được vận dụng vào tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế chính trị nhất định.

Là hình thức tổ chức chính trị của nhà nước, dân chủ xuất hiện cùng với sự xuất hiện của nhà nước, như vậy dân chủ là một phạm trù lịch sử, cũng như các biểu hiện khác của hình thái ý thức xã hội, dân chủ do tồn tại xã hội quyết định, do phương thức sản xuất vật chất của xã hội quyết định, và do đó trình độ của phương thức sản xuất khác nhau tất yếu dẫn đến sự khác nhau về trình độ dân chủ (mức độ thực hiện dân chủ và dân chủ hoá trong xã hội).

Hơn nữa, là một phạm trù lịch sử, dân chủ cũng sẽ mất đi cùng với sự mất đi, sự tiêu vong của nhà nước.

Với ý nghĩa đó, dân chủ chỉ đơn thuần là một phương tiện tất yếu để con người đạt được tự do, sự giải phóng toàn diện những năng lực vốn có của mỗi cá nhân, tức quyền con người được bảo đảm và thực hiện đầy đủ, và khi ấy con người, cùng với sự biến mất của nhà nước, của thiết chế chính trị-xã hội tiên tiến nhất và cuối cùng của loài người, bước sang một thế giới không phải còn là "vương quốc của sự tất yếu" nữa mà là "vương quốc của tự do".

Với tư cách này, dân chủ đóng vai trò là phương tiện để đạt được tự do, sự giải phóng con người về mọi mặt, và như vậy, dân chủ là tiền đề của tự do.

Tuy nhiên, trong tiến trình phát triển của lịch sử nhận loại, có thể khẳng định rằng với sự xuất hiện và phổ biến của hình thức tổ chức thiết chế chính trị-xã hội mang tính dân chủ, và sau đó là dân chủ hoá, đã là một bước tiến vĩ đại của xã hội loài người trong con đường đi tìm sự giải phóng chính mình, tầm nhân vị của mình-giá trị đích thực và bản thể của chính con người.

Mặc dù nó chỉ là một phương tiện để con người từng bước đạt được tự do, nhưng nó lại chính là tiền đề quan trọng để cá nhân -con người đạt được tự do, sự giải phóng và sự hiện thực hoá đầy đủ quyền của mình.

Dân chủ là hình thức tổ chức thiết chế chính trị-xã hội tất yếu của bất kỳ một xã hội nào trước khi phủ định chính nó để bước sang một hình thức tổ chức thiết chế xã hội hoàn hảo nhất-hình thức phi nhà nước-chính trị, giai đoạn phát triển cao nhất của xã hội loài người-xã hội cộng sản mà giai đoạn đầu của nó là xã hội xã hội chủ nghĩa.

Dân chủ, nhà nước pháp quyền và xã hội công dân

Khác với hình thức khác của thiết chế nhà nước, trong thiết chế dân chủ, quyền của đa số, quyền bình đẳng của mọi công dân, tính tối cao của pháp luật được chính thức thừa nhận đồng thời các cơ quan quyền lực cơ bản là phải do bầu cử mà ra.

Ở đây, pháp luật được xem là nguyên tắc tối thượng của việc xây dựng thiết chế, quản lý và điều hành xã hội, là nền tảng của trật tự xã hội và là chuẩn mực có tính chất cưỡng chế nhằm điểu chỉnh hành vi của các cá nhân và các quan hệ trong xã hội.

  Trong thiết chế dân chủ, quyền của đa số, quyền bình đẳng của mọi công dân, được chính thức thừa nhận đồng thời các cơ quan quyền lực cơ bản là phải do bầu cử mà ra.

 

Nếu không có sự đề cao nguyên tắc tối thượng của pháp luật thì sẽ không có dân chủ, hay đúng hơn là dân chủ không thể được nảy sinh và tồn tại trên nền tảng của một xã hội mà ở đó các quan hệ xã hội và hành vi của con người hầu như chỉ được điều chỉnh bởi các chuẩn mực đạo đức, tôn giáo, phong tục, tập quán thuần tuý.

Các chuẩn mực như vậy chưa thể tạo ra cơ sở pháp lý cho sự nảy sinh dân chủ, bởi lẽ những cam kết và chuẩn mực có tính chất chính trị, đạo đức, tôn giáo, phong tục không đủ vững chắc và bảo đảm cho việc thực hiện quyền tự do lựa chọn người đứng đầu quốc gia, chức sắc tôn giáo hay quyền tự do phế truất,...cũng như không thể giúp cho các công dân có quyền tự do ứng cử vào các cơ quan của nhà nước và chính quyền địa phương để tham gia vào việc giám sát, thực thi, điều hành và quản lý tất cả mọi hoạt động của xã hội và của nhà nước.

Những điều này chỉ có thể được hiện thực hoá, một cách từng bước tuỳ theo trình độ phát triển của xã hội đó, ở trong một xã hội mà ở đó những cam kết về sự tự do của công dân hay cá nhân ấy phải được ghi nhận và quy định thành luật, nghĩa là trong một xã hội được tổ chức chặt chẽ bởi thiết chế luật pháp.

Kỳ tới:Dân chủ có những hình thức gì?