'Cần tuyên truyền để dân tin ở Đảng'

Đại hội X của Đảng Cộng sản Việt Nam sẽ diễn ra từ 18-4 đến 25-4-2006

Xây dựng nhà nước pháp quyền:

Đảng cần tôn trọng vai trò chủ động cuả nhà  nước

Giáo Sư Trần Đình Bút

(Đối Thoại chép lại từ báo Pháp luật)

Thay “phát huy mạnh mẽ” bằng “tôn trọng”

Bộ máy quản lý nhà nước của nước ta hiện nay chỉ là một bộ phận trong thể chế quản lý của đất nước, đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện và tuyệt đối của Đảng Cộng sản Việt Nam, như Điều 4 Hiến pháp đã quy định, coi đó là một nguyên tắc cơ bản.

Nguyên tắc này hoàn toàn cần thiết trong điều kiện những cuộc chiến tranh quyết liệt một mất một còn trước kẻ thù của dân tộc nhưng trong điều kiện xây dựng kinh tế, chuyển sang cơ chế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế thì cần phải xem lại. Trên bàn thương thuyết, đối phương thường đòi hỏi trả lời tức khắc tại chỗ. Về phía ta, cũng cần nhanh nhạy chớp lấy thời cơ trong từng chi tiết tranh luận, mà thường là khó dự kiến trước, lại không cho phép chờ đợi thỉnh thị sự lãnh đạo trực tiếp, tuyệt đối của cấp ủy tương đương. Liệu nguyên tắc cơ bản trên có thể áp dụng nguyên vẹn như xưa hay phải vận dụng linh hoạt, sáng tạo hơn? Chúng ta cần đề cập mạnh mẽ hơn, có những lập luận từ thực tiễn của đất nước vừa qua về những hệ quả không đáng có do vận dụng thiếu sáng tạo nguyên tắc cơ bản đó. Nếu tiếp tục vận dụng nguyên tắc này như thời gian qua thì khó có thể hy vọng đổi mới, hoàn thiện tổ chức hoạt động của bộ máy nhà nước một cách có hiệu quả cao.

Kinh nghiệm nhiều đảng cầm quyền chứng minh họ không cần lãnh đạo thông qua một bộ máy cồng kềnh bao trùm lên trên hoặc song trùng tồn tại bên cạnh bộ máy nhà nước. Họ thực hiện sự lãnh đạo thông qua các đường lối, chính sách và đặc biệt là xác định rõ trách nhiệm qua những đảng viên của họ được giao nhiệm vụ. Người đó được toàn quyền xử lý thuộc phạm vi trách nhiệm của mình, kể cả việc lựa chọn, đề bạt và sa thải ngay cấp phó của mình. Nếu phát hiện ai không đủ tầm thì kịp thời sa thải.

Dự thảo báo cáo có nêu “không buông lỏng sự lãnh đạo của Đảng, đồng thời không bao biện, làm thay nhà nước, trái lại phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo của nhà nước trong quản lý đất nước và xã hội”. Nếu thay bốn chữ “phát huy mạnh mẽ” bằng hai chữ “tôn trọng” thì thấu lý đạt tình hơn. Điều này nhằm tôn trọng tuyệt đối quyền hành pháp của bộ máy hành chính nhà nước, theo đúng bản chất của một nhà nước pháp quyền tuy ta nói nhiều rồi mà thực hiện chưa được bao nhiêu.

Đảng cũng chịu sự chi phối của pháp luật

Trong nhận thức lý luận, các vị lãnh đạo Đảng và nhà nước nói nhiều đến tính tốt đẹp của nền “dân chủ xã hội chủ nghĩa”, có người còn tuyên bố “nó có tính ưu việt triệu lần dân chủ hơn dân chủ tư sản”. Hiến pháp cũng khẳng định “công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, có quyền được thông tin, có quyền hội họp, lập hội, biểu tình theo quy định của pháp luật” (Điều 69). Nhà nước ta cũng đã ký kết Công ước quốc tế về quyền con người. Đại hội IX của Đảng cũng đã bổ sung mục tiêu “dân chủ” trong hệ thống mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Tất cả nhằm nói lên tính bức thiết của vấn đề: xu hướng quản lý dân chủ đang trở thành xu hướng phổ quát trên mọi quốc gia nhằm phát huy đầy đủ trí tuệ, sức sáng tạo của từng công dân ở mỗi quốc gia trong điều kiện nền kinh tế tri thức.

Thế nhưng thực tiễn quản lý thời gian qua cho thấy còn nhiều điểm yếu kém như dân chủ hình thức, thiếu nhất quán trong việc tôn trọng thực sự quyền làm chủ của công dân, quyền tự do của con người. Một ví dụ ai cũng nhận thấy là hiện tượng chọn người ứng cử ở các cấp hội đồng nhân dân, đại biểu quốc hội trước sau vẫn râm ran lời than phiền “đảng cử, dân bầu”. Hoặc vì dụ khác là quốc hội được coi là cơ quan quyền lực cao nhất của đất nước những khi giải quyết một vấn đề bãi miễn một thành viên phạm pháp cũng không đủ quyền “biểu quyết”, phải đợi xin ý kiến chỉ đạo!

Quyền tự do ngôn luận, tự do được thông tin tuy có nới rộng đôi chút nhưng còn rất nhiều hạn chế. Nhiều nguồn thông tin bị bưng bít nên các dạng “thông tin vỉa hè” có điều kiện hoành hành. Chúng ta bảo xây dựng một “nhà nước của dân, do dân, vì dân” nhưng mà cứ sợ dân biết thì đó chỉ là khẩu hiệu, chưa đi vào thực tiễn.

Chúng ta muốn mở rộng dân chủ phải thực hiện được nhà nước pháp quyền, thực hiện quyền của người dân. Chúng ta đưa khái niệm “nhà nước pháp quyền” nhưng có một điều phân vân là lại có cái đuôi “xã hội chủ nghĩa”. Như vậy hình dung từ “xã hội chủ nghĩa” khác với “nhà nước pháp quyền”  không có đuôi XHCN là như thế nào? Tôi tìm mãi cũng chưa thấy được nội dung thực sự của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tôi nhận thức rằng đã là nhà nước pháp quyền thì pháp luật là trên hết. nhà nước chịu sự chi phối của pháp luật, hoạt động của đảng cũng chịu sự chi phối của pháp luật. Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất gồm các đại biểu đại diện ý nguyễn của nhân dân. Xây dựng luật là thể hiện ý nguyện của dân. Mệnh lệnh của nhân dân đối với từng đại biểu Quốc hội là thể hiện nguyện vọng của dân, xu hướng phát triển của đất nước qua pháp luật. Một khi luật đã được thông qua sẽ chi phối mọi hoạt động của mọi tổ chức, mọi thành viên trong xã hội, trong đó có chính phủ, có đảng. Đảng không thể đặt mình trên pháp luật vì đó là ý nguyện của nhân dân.

* * *

Trước những vấn đề mới nảy sinh của kinh tế thị trường hiện đại, của hội nhập và cạnh tranh ngày càng quyết liệt, của kinh tế tri thức bùng nổ, xin nhắc lại một nhận định của Lênin, trên giường bệnh, sau khi rời bỏ chủ nghĩa cộng sản thời chiến, chuyện sang NEP – chính sách kinh tế mới, cũng tức là chuyển sang kinh tế thị trường. Người đã trăn trở, khẳng định: “Chúng ta buộc phải thừa nhận là toàn bộ quan điểm của chúng ta về chủ nghĩa xã hội đã thay đổi về căn bản” (V.I. Lenin toàn tập, tập 45, NXB Tiến Bộ). Lời trăn trở đó của Lênin khiến tôi suy nghĩ các khái niệm “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”,  “nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa”, “dân chủ xã chủ nghĩa”... Các hình dung từ xã hội chủ nghĩa có những nội dung gì khác, có gì mới có thể thể nếu rõ bản chất hoặc xu hướng phát triển có tính quy luật của vấn để hay không là điều đáng cân nhắc.