Đối Thoại Website: Doi-Thoai.com Email: toasoandoithoai@yahoo.com
|
Hai vấn đề về xây dựng nhà nước pháp quyền |
GS.TSKH Nguyễn Mại
(Thành viên Tổ nghiên cứu Kinh tế đối ngoại của Thủ tướng Phan Văn Khải).
(Điện thư 56)
I.Cần phải khách quan nhận định rằng, tình trạng do dự, chậm chạp trong việc đổi mới thể chế chính trị theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền là một khuyết điểm lớn, đã trở thành lực cản cho toàn bộ quá trình “đổi mới và mở cửa” ở nước ta. Đổi mới về kinh tế đến khoảng giữa thập kỷ 90 của thế kỷ trước đã xuất hiện hàng loạt vấn đề mà bản thân cơ chế kinh tế mới không thể giải quyết được, đòi hỏi phải đổi mới toàn diện thể chế chính trị để đáp ứng nhu cầu của đời sống kinh tế - xã hội của đất nước.
*
Hai vấn đề nổi bật nhất là nhà nước trong kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế; và dân chủ trong kinh tế, chính trị và xã hội. Tình trạng quan liêu, lạm quyền, tham nhũng trong bộ máy nhà nước, cũng như những quyền cơ bản của người dân trong chế độ dân chủ chưa thật sự được tôn trọng, được bảo đảm bằng luật pháp là hệ quả tất yếu của việc chậm đổi mới thể chế chính trị. Trong kinh tế vẫn còn kéo dài tình trạng “người dân muốn kinh doanh phải được phép của nhà nước”, mãi đến năm 2000, khi ban hành Luật Doanh nghiệp mới trả lại cho công dân quyền “được kinh doanh những lĩnh vực, ngành nghề mà pháp luật không cấm”. Chỉ chừng ấy thôi, mà mất hàng chục năm và cũng chỉ cần trả lại quyền cho chính chủ của nó – người dân – thì hàng chục vạn doanh nghiệp tư nhân ra đời, nhiều nghìn tỉ đồng vốn trong túi người dân được bỏ vào kinh doanh, mấy triệu người lao động có việc làm…
Đáng tiếc, cái quyền đương nhiên đó của người dân đã được luật pháp quy định rõ ràng như vậy lại bị giảm thiểu bởi một bộ phận không nhỏ công chức nhà nước lạm quyền thông qua các thủ tục hành chính phiền hà với hàng trăm giấy phép con (!). Trong các doanh nghiệp nhà nước, khi chuyển sang cơ chế thị trường, thì tình trạng thiếu dân chủ cũng trở nên trầm trọng hơn trước, “bộ tứ - tự bố”, giám đốc có quyền không bị giới hạn, kể cả quyền làm phá sản doanh nghiệp. Chỉ cần nhắc lại vụ án có liên quan đến nguyên Tổng giám đốc PMU 18 mà có người đã đánh giá tính chất nghiêm trọng đến mức “thóa mạ cả một dân tộc”, thì có thể hình dung được tình trạng lộng quyền của không ít vị đứng đầu doanh nghiệp nhà nước.
Trong quan hệ xã hội, mặc dù Đảng đã mở cuộc vận động dân chủ ở cơ sở, nhưng tình trạng người dân sợ “quan xã, quan huyện” như chế độ cũ không phải là hiện tượng cá biệt. Nguyên nhân chính là những cơ chế dân chủ đã được quy định không còn phù hợp với hoàn cảnh mới của xã hội Việt Nam; còn những người chỉ đạo cuộc vận động quan trọng đó thì hình như vẫn “ngủ yên trên cái giường cũ”. Để người dân có thể thực hiện quyền công dân về chính trị và xã hội, thì cần nghiên cứu từ thực tế xã hội hiện nay của nước ta và kinh nghiệm của nhiều nước để xây dựng hệ thống thiết chế dân chủ, đủ bảo đảm mọi cá nhân công dân được bình đẳng về nghĩa vụ và quyền lợi đối với đất nước. Có lẽ, rất đúng chỗ khi nhắc lại lý tưởng của nhà bác học vĩ đại, một bộ óc được xem là xuất sắc nhất của loài người, Albert Einstein : “Lý tưởng chính trị của tôi là lý tưởng dân chủ. Mỗi người cần được tôn trọng như một nhân cách và không ai được thần thánh hóa”.
*
II. Dự thảo Văn kiện đề cập việc “Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội…” xin được góp thêm một số ý kiến sau đây:
Một là, trong những năm gần đây, chức năng lập pháp, giám sát pháp luật của Quốc hội đã được thực hiện tốt hơn trước. Tuy vậy, nếu căn cứ vào nội dung của các luật và pháp lệnh đã được ban hành, có thể nhận định rằng, Quốc hội nước ta chưa thực hiện đúng chức năng lập pháp, theo đúng nghĩa của lập pháp. Quốc hội chỉ quy định những nguyên tắc, nội dung chưa đủ chi tiết để điều chỉnh mọi hành vi của công dân trong hoạt động chính trị, kinh tế, xã hội. Do vậy, một phần đáng kể chức năng lập pháp của Quốc hội do cơ quan hành pháp thực hiện, làm cho cơ quan này “vừa đá bóng, vừa thổi còi”. Luật quy định chung chung thì nghị định và thông tư với những nội dung chi tiết, có khi trái luật là công cụ chủ yếu điều chỉnh hành vi của công dân. Tình trạng đó đã được phát hiện từ nhiều năm nay, nhưng vẫn không được sửa đổi.
Tôi cho rằng, không nên kéo dài hơn nữa, bởi đây không phải chỉ là vấn đề quy trình xây dựng pháp luật, mà đụng đến vấn đề cốt lõi của nhà nước pháp quyền: phân biệt giữa chức năng lập pháp của Quốc hội , chức năng hành pháp của Chính phủ và chức năng tư pháp của Tòa án. Mọi chuyện cần phải được khởi đầu và để Quốc hội thực hiện trọn vẹn chức năng lập pháp thì trong chương trình xây dựng luật năm nay cần chọn một hoặc hai dự án Luật, tiến hành xây dựng đủ chi tiết đến mức nghị định của Chính phủ để hướng dẫn cho công chức nhà nước trách nhiệm và quyền lực của họ trong việc thực thi luật. Tốt nhất là không còn thông tư của các bộ. Tôi cho rằng, hiện đã đủ điều kiện về chuyên gia am hiểu từng lĩnh vực phối hợp với chuyên gia luật pháp để giúp Quốc hội thực hiện.
Hai là, cần đổi mới không chỉ cấu trúc hiện hành của Quốc hội , như tăng số đại biểu chuyên trách, nâng cao chất lượng hoạt động…, mà cần suy nghĩ rộng hơn để làm cho Quốc hội thực sự trở thành cơ quan quyền lực cao nhất, đại biểu được ý chí và nguyện vọng của người dân. Quốc hội như bất kỳ tổ chức nào cũng được cấu trúc bởi các cá nhân, mà mỗi người đều có lợi ích riêng. Nếu một bộ trưởng , một chủ tịch tỉnh, hai người đứng đầu hai nấc thang trong hành pháp là đại biểu Quốc hội, thì không những thiếu thời gian thực hiện nghĩa vụ đối với cử tri đã bầu ra họ, mà nhược điểm chính là vì họ đại diện cho lợi ích của bộ máy hành pháp, nên không thể làm đúng chức năng là đại diện của cử tri. Cần xem đây là nhược điểm lớn nhất trong cấu trúc của Quốc hội hiện nay, mà việc khắc phục nó có lẽ phụ thuộc chủ yếu ở quan điểm, nhận thức của các nhà lãnh đạo cấp cao về sự lãnh đạo của Đảng, về tạo điều kiện để các tổ chức lập pháp, hành pháp, tư pháp hoạt động phối hợp, nhưng có tính độc lập và giám sát lẫn nhau. Nếu đạt được sự thống nhất về quan điểm, thì trong kỳ bầu Quốc hội 2007 cần khắc phục về cơ bản nhược điểm đó.
Ba là, Quốc hội thực hiện chức năng giám sát thực hiện luật pháp, vậy ai giám sát Quốc hội (?). Tôi cho rằng, chúng ta vẫn phải tiếp tục suy nghĩ về vấn đề này bằng cách nghiên cứu cấu trúc các cơ quan quyền lực của các nước. Tại sao người ta thực hiện chế độ lưỡng viện, thượng viện và hạ viện (?). Một lý do chủ yếu là để phân chia quyền lực và để giám sát lẫn nhau, do vậy không có tình trạng tập trung quyền lực vào một tổ chức, sẽ sinh ra tình trạng lạm quyền. Tại sao có nhiều nước lập Tòa án hiến pháp độc lập với cả Quốc hội , Tổng thống và Chính phủ (?). Tại sao Thủ tướng Nhật Bản và Thủ tướng Thái Lan vừa qua đã sử dụng quyền giải tán Quốc hội (?). Rõ ràng là, ở các nước ấy, không có một người nào, kể cả người đứng đầu nhà nước và người đại diện cho cử tri lại không chịu sự giám sát của người khác.
Cơ chế nào cũng có nhược điểm, nhưng cái chung nhất là phải chịu sự giám sát, có như vậy mới giảm thiểu tình trạng lạm dụng quyền lực. Tôi nghĩ rằng, chúng ta hay nói đến các đại biểu Quốc hội chịu sự giám sát của cử tri là để mà nói, trên thực tế, hàng vạn cử tri bầu ra mỗi đại biểu Quốc hội , chỉ biết tên người đó lúc đi bầu, làm sao có thể giám sát được các hành vi của họ; còn thông qua Mặt trận Tổ quốc cũng chỉ để có một tổ chức của quần chúng mà thôi, Mặt trận làm gì có điều kiện để thực hiện việc đó. Do vậy, cần nghiên cứu kinh nghiệm của nhiều nước để chắt lọc những gì thích hợp với nước ta, nhằm tìm được cấu trúc thích hợp của Nhà nước.
Hy vọng Đại hội Đảng lần này sẽ đánh dấu một bước tiến mới trên con đường hoàn thiện thể chế chính trị của đất nước.