Lê Hồng Hà

Nhận xét về ban lãnh đạo mới

Ông Lê Hồng Hà nói đại hội X cho thấy có ít thay đổi

Hoàng Dương: Câu hỏi đầu tiên cho ông Lê Hồng Hà là ông nghĩ sao về đội ngũ nhân sự mới được bầu tại đại hội 10 vừa qua với việc ông Nông Đức Mạnh tái nắm chức tổng bí thư?

Lê Hồng Hà: Ý kiến của tôi đó là như thế này, kỳ này đại hội bầu ra một ban chấp hành trung ương 160 người chính thức, toàn bộ những người được bầu 160 người ấy đều là trong danh sách mà trung ương khóa 9 đề cử. Đến đại hội có một số đoàn có đề nghị thêm người này người khác và có hai người tự ứng cử, nhưng mà tất cả những các cái đoàn khác đề nghị thêm và những người tự ứng cử đều là không được trúng hết, và trong cái số 160 người được bầu chính thức thì có 81 người tức là thuộc về các người đã tham gia trung ương khóa 9 còn ở lại tái cử. Như thế tức là cái số ủy viên trung ương khkóa 9 còn ở lại vào khoảng có lẽ là 51 phần trăm gì đấy, tức là 81 trên 160. Qua cái mà bầu cử thêm, bộ chính trị và ban bí thư thì người ta thấy rằng trung ương khóa 9 có dự kiến là bầu bộ chính trị là 17 và ban bí thư tức là 11. Nhưng khi bầu chính thức không đạt được cái số lượng ấy, tức là bộ chính trị đáng nhẽ là bầu 17 mà chỉ có 14, đáng nhẽ phải bầu 11 người trong ban bí thư mà chỉ bầu có 8. Như thế là có một cái gì đó về khủng hoảng nhân sự nó không theo đúng cái dự kiến trước đây, và cái không đủ số lượng ấy thì nó bộc lộ ra một cái vấn đề, nó sẽ gây cái khó khăn về vấn đề phân công tổ chức trước mắt. Thí dụ, theo như tôi suy nghĩ nó ảnh hưởng đến vấn đề là thế thì ai sẽ là trưởng ban tổ chức trung ương? Ai sẽ là bí thư thành ủy Hà Nội? Ai sẽ phụ trách cái trận địa lý luận? Tức là nó sẽ có những cái vấn đề gây khó khăn trong vấn đề này. Và một điểm người ta cũng đáng lưu ý là số lượng của trung ương là số chẵn, số lượng bộ chính trị cũng là số chẵn, số lượng ban bí thư cũng là số chẵn. Như thế, lâu nay trong cái tập quán làm việc của các cấp ủy của đảng CSVN từ hàng mấy chục năm nay, luôn luôn người ta muốn giữ một cái số lẽ để nó đảm bảo khi mà biểu quyết có vấn đề đa số và thiểu số, thì kỳ này đây số lượng bộ chính trị cũng là số chẵn 14, số lượng ban bí thư cũng là số chẵn, tức là 8. Còn vấn đề rằng là ông Nông Đức Mạnh và một số người của bộ chính trị khóa 9 còn ở lại và được bầu vào trung ương với một cái tỷ lệ số cao, đối với chúng tôi hiện nay cái vấn đề đó không có cái gì là ghê gớm lắm. Tức là những nhân vật này trong bộ chính trị trước đây so với những người về nghỉ cũng không phải là uy tín của người ta có cái gì vượt những người đã nghỉ đâu. Và thậm chí theo như tôi suy nghĩ thì nhiều người trong cái khi mấy tháng trước đại hội còn bị các cán bộ lão thành trong đảng người ta phê phán cũng là dữ dội đấy. Vì vậy cho nên rằng là cái việc mà ông Nông Đức Mạnh còn là tổng bí thư hay là ông Nông Đức Mạnh không còn là tổng bí thư đối với các anh em của chúng tôi ở trong nước thì chúng tôi không có vấn đề gì coi nó là quan trọng lắm đâu.

Hoàng Dương: Dạ, thế nhưng mà ông nghĩ sao khi mà nhiều người thì lại tỏ ra thất vọng rằng ông Nông Đức Mạnh lại vẫn lên làm tổng bí thư lần này?

Lê Hồng Hà: Bởi vì quan điểm của mỗi người, người ta nhìn nó khác nhau. Có người thì hy vọng rằng là thôi ông Nông Đức Mạnh đi mà có được một ông tổng bí thư khác giỏi hơn, nhưng mà theo như tôi suy nghĩ thì cái vấn đề đó, giỏi hơn hay là không giỏi hơn hiện nay trong cái nhóm các ông lãnh đạo này đây thì cũng không có cái gì ghê gớm lắm đâu. Không biết là tôi đã có một lần nào trả lời, tôi thấy những người lãnh đạo chóp bu của cái đất nước này về mặt đảng và nhà nước, thực ra bây giờ đây là những viên chức cao cấp trong một cái cơ chế chính trị mà thôi, chứ không phải là những nhà chính khách có bản lĩnh, có cương lĩnh, có quan điểm, có tư tưởng ghê gớm gì để mà khi anh trúng cử thì anh sẽ tác động gì đến cái đời sống chính trị thì không có đâu.

Hoàng Dương: Dạ, vâng. Đúng là như cái điều mà ông vừa mới nói đó thì là chính trị ở thế giới nói chung thường thì là cái người lãnh đạo thì người ta sẽ cho thấy cái khả năng của mình bằng những cái đường hướng, bằng cái …

Lê Hồng Hà: Đấy là đời sống chính trị của các nước, thế còn cái đời sống chính trị của ông Việt Nam thì có đặc thù khác chứ.

Hoàng Dương: Nhưng mà có cái điều nữa, tức là cái đại hội lần này cái việc bầu bán nó vẫn theo cái kiểu cũ và nó cũng cho thấy rằng là chính trị Việt Nam có vẽ như là vẫn không thay đổi hay là nói đúng hơn là thay đổi rất ít?

Lê Hồng Hà: Vì vậy cho nên rằng là cái vấn đề nhân sự ở trong cái đại hội này vẫn là tiếp tục một cái đường lối do đại hội 10 nó duyệt thông qua, nhưng mà cái đại hội ấy, nói là đổi mới nhưng mà thực ra vẫn là một cái đường lối vẫn tiếp tục của 20 năm qua, và cái đường lối ấy, theo chúng tôi suy nghĩ còn nhiều điểm chưa đúng và cần phải điều chỉnh.

Hoàng Dương: Theo ông thì việc đưa ông Nông Đức Mạnh lên lần này có phải là cái biện pháp gọi là an toàn để mà cân bằng giữa cái phe cải cách và phe bảo thủ trong đảng không ạ?

Lê Hồng Hà: Rồi, tí nữa tôi sẽ nói, nhưng mà đây hiện nay là một cái thỏa hiệp mà có thể chấp nhận được. Nhưng không phải là giữa cái phe cấp tiến với phe bảo thủ đâu. Tôi nhắc lại trong cái bầu cử vừa rồi ở cái chỗ của trung ương, và bộ chính trị và ban bí thư không phải là vấn đề giữa phe cấp tiến và phe bảo thủ, mà đây nó là trên cơ sở cái áp lực, cái dư luận của cán bộ đảng viên và nhất là của cán bộ lão thành nó hình thành và nó phê phán, nó áp lực mà hình thành trong một cái sự thỏa thuận trong một cái tình hình này, chứ không phải nó có tính chất là ở trong bộ chính trị hay trong trung ương nó có cuộc đấu tranh gay gắt giữa phe cấp tiến và phe bảo thủ, theo tôi suy nghĩ tôi không nhận định như thế đâu. Anh Dương ơi, đây tôi chỉ là một cán bộ về hưu nhé, U80 nhé, mà lại ngồi nhà, thế cho nên rằng là cái phát biểu chỉ là một cái nhận định của cá nhân rất hạn chế thôi. Trong cái kỳ này, đặt vấn đề nhân sự cao cấp nó khác với hồi đại hội 9, hồi đại hội 9 là cái quyền uy của ông Lê Đức Anh và ông Đỗ Mười còn mạnh, và lúc bấy giờ nó thêm cái sức ép của tổng cục 2 còn mạnh. Lúc bấy giờ đây cái sắp xếp nhân sự nó bị cái tác động bị ảnh hưởng cái chỗ ấy, trong lúc bấy giờ một cái đại hội 9 là ông Lê Đức Anh thì là nhất định hạ bệ ông Lê Khả Phiêu, cho nên rằng là ông Nông Đức Mạnh trồi lên không phải là do ông Nông Đức Mạnh có cái gì xuất sắc, mà là, tức là khi hạ bệ ông Lê Khả Phiêu thì nó trồi lên một nhân vật có thể tròn trĩnh, có thể chấp nhận được ở các phía. Nhưng mà đến cái đại hội 10 thì cái quyền uy của ông Lê Đức Anh và ông Đỗ Mười ấy và cái sức ép của tổng cục 2 đó, theo tôi suy nghĩ không còn. Cho nên ở trong cái vấn đề này, những ai ở lại, và những ai phải về nghĩ và thanh loại được gần 70 ông ở trong cái ban chấp hành trung ương cũ nó do cái sức ép, cái uy lực cái sức ép của quảng đại cán bộ đảng viên và nhất là cán bộ lão thành đối với nhân sự, chứ không phải là cuộc đấu tranh giữa phe cấp tiến và phe bảo thủ đâu.

Hoàng Dương: Theo ông thì cơ cấu Bộ chính trị và Ban bí thư mới, nếu xét về ngành nghề thì sẽ thấy điều gì? Chẳng hạn ngành ngoại giao thì không có ai vào?

Lê Hồng Hà: Qua vấn đề bầu cử trung ương vừa rồi thì người ta có một suy nghĩ, nhận xét như thế này: Một số ngành số người vào trung ương hơi nhiều và dễ dàng. Tức là số người hoạt động trong các cơ quan của trung ương, tức là của đảng. Hai nữa là của quân đội và của công an. Quân đội là khoảng 18 người, công an độ 7 người, các cơ quan của đảng độ 30 người. Người ta thấy rằng lĩnh vực ấy, số tham gia hơi dễ dàng. Và người ta cảm thấy sự hẩng hụt trên một số các mặt trận khác. Thí dụ như mặt trận ngoại giao, ngành ngoại giao là không có ai, trừ một ông cán bộ Phạm Bình Minh gì đấy là cấp Bộ trưởng thôi. Ngành ngoại giao là lỗ hỏng. Giáo dục đào tạo cũng là một trận địa rất quan trọng cũng không có. Rồi thì ngành giao thông vận tãi là một ngành kinh tế cực kỳ quan trọng cũng không có. Cho nên rằng người ta cảm thấy rằng nó có một sự không cân bằng trong vấn đề sắp xếp cán bộ. Sự không cân bằng ấy nó sẽ ảnh hưởng một phần nào nếu không cẩn thận đến vấn đề lãnh đạo các mặt trận, mà các mặt trận hết sức quan trọng.

Hoàng Dương: Theo ông thì tại sao nhiều bộ các bộ trưởng không lọt vào trung ương ạ?

Lê Hồng Hà: Vấn đề đó là nó chứng tỏ ra một vấn đề rằng trong khóa 9 vừa rồi thì việc rất nhiều những vấn đề bê bối trong công việc của chính quyền thì các ông bế bối. Nó chứng tỏ trong tình hình những công việc của chúng ta nó bị bê bối, nó bị chất lượng kém, rất nhiều vấn đề phức tạp, và không làm thỏa mãn nhân dân. Cho nên dư luận xã hội ép vào chứ không phải là phe cánh đấu tranh rồi một số ông bộ bây giờ mất chức.

Thí dụ như anh thấy như ông Đỗ Quang Trung cũng thôi, ông Nguyễn Minh Hiển cũng thôi, bà Trần Thị Trung Chiến cũng không trúng, ông Đỗ Trung Tá cũng không trúng. Nó do những vấn đề gọi là những vụ tiêu cực trong xã hội mà các người có trách nhiệm phải gánh. Xung quanh vấn đề giáo dục thì phải nói rằng là rất thành vấn đề.

Hoàng Dương: Thưa ông, theo ông đánh giá thì trong ê-kíp lãnh đạo mới này thì có nhân vật nào đáng chú ý không ạ?

Lê Hồng Hà: Hiện nay, theo như tôi suy nghĩ thì đây là các người mà tương đối sạch sẽ mà dư luận của đội ngũ cán bộ chấp nhận. Chứ còn thật ra những ông này đây có phải là những ông xuất sắc không, riêng tôi suy nghĩ thì không rõ... cười...

Anh chú ý thứ tự của 14 ông Bộ chính trị vừa được công bố, đấy là theo số phiếu nhiều hay ít mà người ta nói số thứ tự. Nhưng theo tôi suy nghĩ, tôi theo dõi thì cũng không phải là những ông này là những ông xuất sắc trong quá trình vừa qua đâu.

Tình hình chính trị, sắp xếp nhân sự ở trong tình hình chính trị của đất nước Việt Nam là có trạng thái như thế. Nếu chúng ta theo dõi sinh hoạt chính trị, thì đấu tranh về chính trị, đấu tranh về nhân vật trong chính trường ở các nước phát triển, ở các nước khác thì nó khác hẳn.

Hoàng Dương: Thưa ông, trước đại hội thì báo chí trong nước thì có vẻ lạc quan và nói nhiều đến việc đổi mới. Thế nhưng cuối cùng thì có vẻ như là đổi mới thì vẫn không có mấy. Thực ra thì nó cho thấy rằng là khả năng cầm quyền của đảng CS hiện nay thì vẫn còn rất mạnh? Hay là thế nào ạ?

Lê Hồng Hà: Điều ấy thì lại không đúng. Vấn đề vừa rồi, nhân sự nói rằng có cái gì đổi mới hay không thì chưa có đâu. Mà đây có thể có cái mới mẽ thêm một chút tức là trẻ hóa thêm một chút thôi. Chớ còn chưa có gì gọi là đổi mới lắm về vấn đề nhân sự.

Nhưng qua cái chưa có đổi mới lắm về nhân sự không có nghĩa là vai trò cầm quyền của đảng CS là vẫn rất mạnh. Cái đó theo như tôi suy nghĩ thì chưa phải. Vì đứng về phương diện uy tín của đảng trong nhiệm kỳ vừa qua là có phần giảm sút nghiêm trọng. Những ý kiến phát biểu trong đại hội này về vấn đề đó là người ta đánh giá khá mạnh. Và ý kiến của các cán bộ lão thành như ông Võ Nguyên Giáp, ông Mai Chí Thọ, Chu Huy Mân, Lê Khả Phiêu đều nêu vấn đề đó là một vấn đề rất là dữ dội. Nhất là qua vụ PMU 18 thì người ta công khai nói đấy là một sự sĩ nhục.

Thế thì khi uy tín của đảng trong nhân dân bị giảm sút nghiêm trọng, điều ấy tương đương với vấn đề là sự vững mạnh của đảng ấy mạnh hay không. Cho nên chúng ta không lấy vấn đề gọi là tỷ trọng bằng số ủy viên trung ương trong quân đội, trong công an để nói rằng sự vững mạnh của vị trí đó đâu.

Cho nên rằng về vấn đề này, ý kiến của tôi là qua nhiệm kỳ 9 vừa rồi, qua đại hội vừa rồi thì đảng CS chưa khôi phục lại được uy tín của mình đang ngày càng giảm sút. Nhất là tới đây, người  ta sẽ còn có nhiều những lĩnh vực người ta tố cáo những ông ủy viên trung ương, mà ở bí thư tỉnh người ta vẫn đang tiếp tục tố cáo nhiều.

Thế rồi vụ PMU mà đang nổ ra như thế này và thái độ tổng kết như thế này thì nó còn rất nhiều vấn đề đặt ra. Cho nên theo tôi suy nghĩ thì uy tín của đảng CS còn đang thành vấn đề lắm.

Trong đại hội vừa rồi chúng ta chưa bắt mạch được đúng căn bệnh của đảng CS hiện nay là bệnh gì. Đại hội không phân tích nỗi nguyên nhân sâu xa nhất của vấn đề tham nhũng và tha hóa của đảng viên nó là cái gì. Cứ nói đấy là do giáo dục, lo tu dưỡng của đảng viên... do thế này, do thế khác.

Thật ra những ý kiến phát biểu về nguyên nhân của tình trạng ấy rất bề ngoài, rất phiếm diện. Thành ra họ chưa giải quyết được cái đó.

Hoàng Dương: Xin hỏi ông rằng không hiểu tại sao đại hội vừa rồi không hề nhắc tới ông Võ Văn Kiệt, và ông Kiệt cũng không tham gia?

Lê Hồng Hà: Không phải là không nhắc, mà vấn đề là ông Võ Văn Kiệt không dự. Hàng ghế của những người lãnh đạo lão thành ổng không dự. Theo như tin tôi được biết thì có lẽ ông ấy bị về sức khỏe vào nằm bệnh viện. Nhưng tôi nói giả dụ như ông Võ Văn Kiệt có dự, có ngồi hàng ghế danh dự như ông Lê Khả Phiêu, hay ông Đỗ Mười thì đại hội nó cũng không có thay đổi gì về hướng đi đâu.

Hoàng Dương: Tức là những ý kiến như của ông Võ Nguyên Giáp hay Lê Khả Phiêu thực ra cũng không được đếm xỉa, không được ghi nhận, đúng không ạ?

Lê Hồng Hà: Tức là thế này: phải nói đặc trưng vừa qua là nhiều cán bộ lão thành cao cấp như những ông Võ Nguyên Giáp, Võ Văn Kiệt, đại tướng Chu Huy Mân, đại tướng Mai Chí Thọ, ông nguyên tổng bí thư Lê Khả Phiêu, rồi những ông ban bí thư như ông Hoàng Tùng, Nguyễn Văn Trân, Vũ Oanh bộ chính trị đều có phát biểu điểm này hay điểm khác. Nhưng những ý kiến ấy chỉ có tác dụng như một sức ép thêm thôi, mà các ý kiến phát biểu của ông ấy chỉ được đăng ở các báo mà tôi tạm thời dùng chữ là “ngoại vi”. Tức là báo Tiền Phong, Lao Động, Thanh Niên, Tuổi Trẻ, Khuyến Học.... chứ còn hai tờ báo gọi là chủ công nhất là Nhân Dân và Quân Đội Nhân Dân thì người ta lờ đi.

Nghĩa là các ông ấy lên tiếng, nhưng uy lực thì không nhiều. Nó chỉ tạo một sức ép nào thôi.

Hoàng Dương: Thưa ông, như ông Nông Đức Mạnh sau đại hội họp báo có nói, mà thật ra cũng có nói từ lâu rồi là một mục tiêu của ban lãnh đạo mới là phải chống tham nhũng. Thế nhưng theo nhận định của giới theo dõi thì với thể chế như hiện nay chống tham nhũng rất khó tại Việt Nam. Ông có nghĩ như thế không ạ?

Lê Hồng Hà: Tôi nghĩ là như thế này, ông Nông Đức Mạnh thì nói về vấn đề chống tham nhũng nhiều lắm rồi. Những  câu nói của ông ấy thì người ta đã nghe nhiều lần rồi. Như hồi nãy tôi nói, vấn đề đại hội vừa rồi chưa đi được căn nguyên cơ bản của tham nhũng là cái gì, do đó anh không tìm được phương thuốc để giải quyết cái đó được. Bây giờ đây ông Nông Đức Mạnh có đọc ở diễn văn bế mạc, rồi ra đọc ở chỗ báo, rồi đọc ở chỗ mừng công đại hội... thì tôi thấy chỉ là những câu nói thôi. Và nếu người ta sắp xếp lại độ 100 câu nói về chống tham nhũng của ông Nông Đức Mạnh trong nhiệm kỳ 5 năm vừa qua thì nó vẫn thế, có quái gì đâu.

Cho nên, theo ý kiến của tôi, nếu chống tham nhũng theo kiểu hiện nay thì không giải quyết được cái gì mà tham nhũng sẽ càng ngày càng nghiêm trọng hơn. Vấn đề của tôi là như thế.

Hoàng Dương: Theo ông thì phải như thế nào thì nó mới có tác dụng được ạ?

Lê Hồng Hà: Hôm nào ta sẽ làm một chuyên đề khác. Chúng ta có lẽ cần phải trao đổi với nhau để nhận định được tình hình kinh tế, xã hội, chính trị của đất nước Việt Nam này  trước, trong, và sau đại hội. Vấn đề đó là một vấn đề rất lớn. Trong vấn đề xã hội nó sẽ tiếp diễn những vấn đề đấu tranh về quan điểm, lý luận như thế nào. Đấu tranh để thanh lọc những người dù được bầu rồi nhưng đang bị tố cáo rất dữ dội, nó diễn ra như thế nào. Và cuộc đấu tranh để mà, như ông Phạm Thế Duyệt đã nói, tức là luật hóa cái đảng lãnh đạo như thế nào.

Hoàng Dương: Vâng, đó cũng là một điều mà tôi định hỏi ngay bây giờ. Đại hội 10 thì kết thúc rồi và bầu bán xong một đội ngũ mới rồi, thế mà bây giờ thì câu hỏi đặt ra thì sau đại hội 10 thì với đội ngũ như thế này, vẫn với cơ chế như thế này thì nó mở ra cái gì ạ?

Lê Hồng Hà: Hiện nay chưa mở ra cái gì cả. Trước mắt thì tôi thấy còn đang khó khăn và bận rộn lắm. Bởi vì bây giờ đây là phải phân công, tổ chức như thế nào. Rồi thì ông nào về nghĩ, ông nào chưa về nghĩ, sắp xếp như thế nào. Rồi ông đến tiếp nhận một nhiệm vụ mới, bàn giao như thế nào... thì nó đang có khó khăn. Chứ nói rằng sau đại hội thì nó sẽ mở ra một cái gì sáng sủa thì chưa có đâu.

Hoàng Dương: Trong đại hội vừa rồi thì có phát biểu của ông Trương Đình Tuyển được ghi nhận rất nhiều. Ông ấy cũng nói thẳng ra rằng đảng can thiệp quá sâu vào bộ máy chính quyền, gây khó khăn cho việc điều hành chung.

Lê Hồng Hà: Ý kiến của ông Trương Đình Tuyển là rất tốt, nhưng ý kiến của ông Trương Đình Tuyển chỉ mới nêu vấn đề thôi. Thí dụ ông Trương Đình Tuyển nói là đảng can thiệp quá sâu vào công việc, ý kiến đó rất đúng. Nhưng bây giờ giải quyết cái đó như thế nào là cả một việc phải nghiên cứu và phải đề xuất ý kiến rất mạnh.

Tôi thì sợ rằng ông Trương Đình Tuyển phát biểu như thế thôi, chứ còn các cơ quan có chức năng người ta sẽ cứ từ từ để đó nghiên cứu. Tôi sợ là tình hình như thế.

Cho nên sau đại hội nó có cái gì mở cho nó sáng sủa ra thì chưa có đâu.

Hoàng Dương: Theo cá nhân ông, là một người theo dõi sát tình hình chính trị Việt Nam, thì nó còn phải mất bao nhiêu lâu nữa thì nó mới có tạm gọi là những thay đổi lớn.

Lê Hồng Hà: Tôi suy nghĩ thì thời gian nó cũng không phải quá dài, tức là phải 5-10 năm đâu. Theo như tôi suy nghĩ thì cuộc đấu tranh để thúc đẩy xã hội tiến lên, ngay từ đầu năm nay trở đi là nó đang diễn ra một cách cũng tương đối khẩn trương đấy. Và sự biến đổi của xã hội Việt Nam theo như tôi suy nghĩ, nó sẽ vẫn biến đổi tiến lên, nhưng chậm chạp và phải có quá trình tiệm tiến, chứ nó không có một khả năng bột phát đâu. Nhưng nó tiến lên và sức mạnh của tầng lớp nhân dân mà hiện giờ đây nó chồi lên những vấn đề giới trí thức, giới quản lý, giới kinh doanh và giới lão thành ngày càng chồi lên một cách rất mạnh mẽ. Và sự chồi lên đấy nó được khẳng định trên báo chí một cách rất rộng rãi. Có lẽ nếu anh theo dõi báo chí thì anh còn nắm hơn tôi, tôi không đủ điều kiện để có đủ nhiều báo.

Hoàng Dương: Thưa ông, có những vận động, có những cởi mở như nhận định vừa rồi, thì ông đánh giá như thế nào về cái tạm gọi là một môi trường dân chủ hơn trong đảng và có thể cho phong trào đấu tranh cho dân chủ tại Việt Nam bây giờ.

Lê Hồng Hà: Có chứ, mạnh mẽ lắm. Bây giờ những ý kiến như thế nó chứng tỏ dân chủ có khá lên. Nhưng những ý kiến của người ta trồi lên như thế, dân chủ có khá hơn, không phải do sự ban ơn hay cho phép của cơ quan lãnh đạo, mà đây là mặc nhiên nó hình thành, mặc nhiên nó cứ tiến lên. Nó là một xu thế xã hội hình thành.

Theo như tôi suy nghĩ, tuy rằng chưa có đa đảng, tức là đa nguyên trong xã hội về tư tưởng, về ý kiến nó đang hình thành và đang khá mạnh mẽ đấy. Theo quan điểm của tôi là như thế. Cho nên xã hội nó vẫn đang vận động để tiến lên một cách sôi nổi chớ không phải là chìm đấm đâu.

Hoàng Dương: Vâng, cám ơn ông rất nhiều ạ.