Đối Thoại Website: Doi-Thoai.com Email: toasoandoithoai@yahoo.com
|
RTA: |
2006.08.20
Nguyễn An, phóng viên đài RFA
Theo kiểu cách của Đảng cộng sản, cứ 5 năm làm một kỳ đại hội, các hội văn học nghệ thuật từ Trung ương đến các tỉnh thành cũng đua nhau mở đại hội. Nếu tính từ kháng chiến chống Pháp đến nay, con số đại hội văn học nghệ thuật ở Việt Nam có thể lên tới hàng trăm.
Nhà thơ Chế Lan Viên và tác phẩm "Điêu tàn", NXB Văn học.
Và mọi bài diễn văn ở các đại hội đều ca đi ca lại một điệp khúc "Quyết tâm tạo nên những tác phẩm ngang tầm thời đại, xứng đáng với truyền thống anh hùng của dân tộc Việt Nam, với sự trông đợi của toàn dân".
Vâng, khẩu hiệu nghe thôi thúc quá và khí sắc biết bao! Thế nhưng, đã quá nửa thế kỷ trôi đi, bầu trời văn học Việt Nam không những không thấy một dấu hiệu khởi sắc mà vẫn rất u ám.
Nhân tài văn học
Câu hỏi được đặt ra: Phải chăng nước Việt Nam không có nhân tài văn học? Hơn nữa Việt Nam lại có "sự lãnh đạo tài tình của Đảng" vẫn được coi như một chân lý cho mọi thành công của người Việt Nam?
Nhớ lại những năm 50 và 60 của thế kỷ trước, nhiều cây bút phê bình nhận định về các tác giả của nền thơ mới trước 1945, đều nói hệt nhau một luận điệu: "Tác phẩm của họ không biểu hiện được con người tiên tiến (ý nói con người công nông cách mạng) do nhân sinh quan bị hạn chế (được hiểu là chưa được Đảng trang bị quan điểm của Mác - Lê nin)".
Cũng trong giai đoạn ấy vẫn có những tiếng nói ngược lại. Người ta lấy Chế Lan Viên làm thí dụ: "Thời ấy thơ của ông được xếp ở đỉnh cao của phong trào thơ mới và ông đã trở thành một thần tượng thơ...
Nhưng đến khi ông viết "Kết nạp Đảng trên quê hương mẹ" và "viên gạch hồng sưởi ấm cả một mùa băng giá" thì tự tay ông đã thọc mũi dao giết chết cả sự nghiệp thơ đồ sộ của chính mình".
Người ta còn kể ra Vũ Trọng Phụng, Hàn Mặc Tử, xa hơn nữa Nguyễn Du… những ngôi sao rực sáng trên bầu trời văn học Việt Nam. Thời ấy đâu có Đảng nào lãnh đạo họ! Và những ai đưa ra quan điểm ấy bị liệt vào "nhóm xét lại, chống Đảng" đều cùng một số phận là ngồi tù.
Quả thật, cái "tài tình" kia mà không ít người đã từng ngộ nhận chẳng qua chỉ là con đẻ của những đĩ bút, sẵn sàng cam chịu ô nhục để gây sướng một tầng lớp vừa vô học, vừa tàn bạo. Cái quái thai "tài tình" đã và đang tác động thế nào đến văn học Việt Nam? Ta phải quay lại xã hội Liên Xô sau năm 1917.
Macxim GoocKi, không hiểu đầu óc có bị tâm thần hay không mà xướng ra cái phương pháp sáng tác được gọi là "hiện thực xã hội chủ nghĩa", được các ông nhà văn các nước xã hội chủ nghĩa chư hầu ở Đông Âu và Châu á xuýt xoa khen hay và nhắm mắt áp dụng.
Theo khuôn mẫu
Nội dung cơ bản của nó là: Đúc ra một mẫu người, mẫu quan hệ, mẫu tổ chức, mẫu cán bộ lãnh đạo… theo quan điểm của Mac - Lê nin (được hiểu là: có tính Đảng, tính giai cấp, tính giáo dục…). Các nhà văn cứ theo đó mà miêu tả.
Ví dụ tả tính cách một người lính thì anh ta phải không bao giờ sợ chết, chỉ biết xông lên tiêu diệt kẻ thù, bị thương, lúc tỉnh lại thì như từ miệng bất cứ người thương binh nào khác phát ra một câu hỏi thành khuôn "Ta đã tiêu diệt hết quân địch chưa?". Tả một Đảng viên cộng sản Trung Quốc đang ngồi trên tàu đọc trước tác của Mao chủ tịch. Do sơ ý, anh bị ngã xuống biển.
Thay vì dùng hai tay để vùng vẫy, anh đảng viên chỉ bơi bằng một tay, tay kia vẫn túm chặt trước tác của lãnh tụ giơ lên quá đầu (ẩn ý: lời dạy của Mao Trạch Đông giá trị hơn cả mạng sống của chính mình). Không may, bị chuột rút, anh chết đuối, được vớt lên, tay anh vẫn ôm khư khư trước tác nơi ngực. Trường đoạn phim ấy được các báo tung hô hết lời.
Thời cách mạng văn hoá bên Tàu, các nhà văn phải ca ngợi Bắc Kinh là "niềm kiêu hãnh của nhân loại" bởi vì nó được cách mạng nhuộm cho thuần một màu máu lửa: cửa sơn đỏ, tường quét vôi đỏ, ghế đá ở vườn hoa cũng sơn đỏ.
Đèn giao thông báo đỏ thì các xe tiến lên, vì đó là cách mạng vẫy gọi, và nếu ai vượt đèn xanh thì đương nhiên bị phạt nặng vì đã dám đi theo giai cấp tư sản phản động. Bắc Kinh đúng là đã một thời như mắc chứng hoang tưởng. Có lẽ thay chữ "kiêu hãnh" bẵng chữ "hổ thẹn" nghe mới có sức lột tả.
Quá trào lộng?
* Nghe quá trào lộng. Vâng đấy là ở Trung Quốc, còn ở Việt Nam có gì tương đồng với ông bạn láng giềng?
Dĩ nhiên là có, bởi cùng theo một phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa. Có nhiều người bất bình: con một ông thủ tướng nhiễm thói anh chị nên phạm tội sát nhân. Hung thủ có bị bắt, bị xử không, hay được giấu ở đâu?…. Và nhiều năm ghế thủ tướng vẫn không vì vụ ấy mà nghiêng ngả…
Nhà văn viết ký sự và nhà báo đâu cả rồi mà cứ để cái dấu hỏi ấy treo lơ lửng mãi? Hay họ cố ngậm miệng ăn tiền? Hay bị liệt kháng trước uy lực của Đảng?
Phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa không cho phép nhà văn bới xấu lãnh đạo. Viết về nông nghiệp, nhà văn phải cố rặn cho được những tác phẩm nói về nông dân hân hoan đem ruộng đến để xin vào hợp tác xã (mà theo đó mỗi xã viên chỉ được trả mấy lạng thóc cho mỗi ngày công).
Không được mổ xẻ cuộc cải cách ruộng đất (mà các nhà văn chân chính tin rằng đây là mảnh đất sẽ nảy sinh những tác phẩm ngang tầm thời đại) vì phải giữ uy tín cho Đảng. Trong khi đó, các đệ tử trung thành với "hiện thực xã hội chủ nghĩa" được tha hồ múa bút, tuy nhiên chỉ để bồi bút cho các phong trào xã hội do Đảng phát động, cho các ngày lễ cách mạng, ngày sinh của ông Hồ .v.v….
Phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa là cái vòng kim cô nghiệt ngã, nó cùm trói sức sáng tạo của các nhà văn. Hỏi các nhà văn Việt Nam sao có thể tránh được cầm đèn đỏ trong cộng đồng các nhà văn toàn cầu, cho dù các đại hội văn học có lên tới số nghìn và họ cứ hô đến khản cổ cái khẩu hiệu kêu như chuông kia!
Song có một hiện trạng làm ta rất khó giải thích là hầu hết các nhà văn, kể cả các vị cầm đầu lĩnh vực này đều nhận thức cái phương pháp phi văn học ấy ngày nay không còn thích hợp nữa rồi, nhưng không một ai lên tiếng đề xuất phải loại bỏ nó. Dường như làm vậy là vi phạm vào điều cấm kị, khác nào những trung thần thời phong kiến ngày xưa không bao giờ dám gọi tên húy của vua.
Phương pháp sáng tác hiện thực Xã hội chủ nghĩa (phần 2)
2006.08.27
Nguyễn An, phóng viên đài RFA
Cuối chương trình là tạp chí Văn Học Nghệ Thuật, kỳ này là phần hai cuộc trao đổi giữa BTV Nguyễn An của ban Việt ngữ và nhà văn Tam Nguyên ở trong nước về phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa mà ông cho là nguyên nhân chính, khiến văn học Việt Nam suốt mấy chục năm trời hiếm khi có sáng tác nào đạt được mức, mà ông nói ngang tầm thời đại.
Tác phẩm Bên Kia Bờ Ảo Vọng của nhà văn Dương Thu Hương được dịch sang tiếng Nhật.
Nguyễn An: Thưa nhà văn Tam Nguyên, hồi giữa thập niên 1980, khi ông Nguyễn Văn Linh là tổng bí thư đảng Cộng sản, thì có nghị quyết 5 tức là nghị quyết cởi trói cho văn nghệ. Nếu nghị quyết ấy tiếp tục được thực hiện, thì văn học Vịêt Nam sẽ có những tác phẩm ngang tầm thời đại, phải không?
Nhà văn Tam Nguyên: Đúng. Thời đó, văn học Việt Nam khởi sắc được mấy năm. Nhiều tác phẩm mà tôi cho là ngang tầm thời đại đã được ra đời, nhưng tiếc là nghị quyết bị thu hồi ngay. Trong những tác phẩm của giai đoạn này, có những tác phẩm của Dương Thu Hương như là “Bên kia bờ ảo vọng” hay “Những thiên đường mù”.
Những tác phẩm ấy thời đó đã in được hàng chục ngàn cuốn, phải nói là hết sức thắng lợi, so với hiện nay một tác phẩm hay cũng chỉ in được một nghìn hay một nghìn rưởi cuốn là nhiều. Chủ yếu là những tác phẩm của Dương Thu Hương nói lên được những điều rất bức xúc, những điều rất thật trong xã hội ta, nhưng nó chạm, chạm lung tung đến các ông ấy, mà chạm là các ông ấy đi thu hồi lung tung hết.
Sau này thì Bùi Ngọc Tấn cũng viết theo đường lối như Dương Thu Hương thì bị chặn ngay. Phải thay đổi như ông Nguyễn Văn Linh đã đề ra hồi đó, nhưng chỉ được vài năm thì các thế lực thủ cựu lại hạ bệ cái cởi trói ấy, phá bỏ cái chủ trương của ông Linh đi, và lại…như cũ, tức là lại …trói lại.
Nguyễn An: Ông phân tích thì thuyết phục, nhưng vấn đề là phải giải quyết cái tình trạng này như thế nào? Quan điểm của Maxim Gorki cho đến nay đã hơn 80 năm mà không lẽ lại cứ vẫn là nguyên tắc chỉ đạo hay sao?
Nhà văn Tam Nguyên: Thưa ông hiện nay, theo tôi biết thì trong thâm tâm các nhà văn không thích viết như thế nữa vì viết như thế nó không sáng tạo được cái gì. Tác phẩm nào cũng như tác phẩm nào. Tác phẩm nào cũng giống nhau, thì không phải là văn học nghệ thuật nữa rồi!
Bây giờ thì tôi cũng như các anh em văn nghệ sĩ thì cứ cố mà lách một tí, cho nó gột rửa bớt cái gọi là hiện thực xã hội chủ nghĩa đi. Tuy nhiên, toàn bộ các nhà văn mà đứng lên đồng loạt nói là bỏ phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa đi thì chưa ai dám nói như thế.
Trong thâm tâm các ông lãnh đạo thì cũng biết rằng hiện thực xã hội chủ nghĩa là lạc hậu rồi, nhưng bảo rằng hô hào, các đồng chí nhà văn ơi bỏ nó đi, thì không ông nào dám nói cả, vì ông lãnh đạo trên nữa lỡ mà cho thẻ đỏ một cái thì lại chết, chết ngay thôi. Thế mới khổ chứ!
Nguyễn An: Nếu mọi người đều thấy thế cả, thì chuyện thay đổi chỉ còn là vấn đề thời gian thôi.
Nhà văn Tam Nguyên: Vâng, tôi tin rằng thế nào cũng xoá bỏ được cái này. Thời gian thôi, một tháng, một năm, người này bỏ đi một ít, người kia bỏ đi một ít…Thực ra thì cũng có những tác phẩm viết về một dòng họ, và có nói đến cải cách ruộng đất cũng đã chịu cho in rồi, nhưng tất nhiên là cũng có góp ý cho nhà văn chẳng hạn như không nên để cho nó máu mê, xử án xử ung này khác. Thế nhưng đã bắt đầu có những dấu hiệu để cho nó hơi thoáng một chút rồi.
Nguyễn An: Theo như ông nói thì nếu tác phẩm không theo phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa thì sẽ bị ngăn chặn. Nhưng ngăn chặn thì ngăn chặn như thế nào?
Nhà văn Tam Nguyên: Chủ yếu là từ biên tập, từ đội ngũ biên tập, từ nhà xuất bản. Nếu nhà xuất bản đọc, rồi lấy đèn đỏ chính trị chiếu vào thấy chỗ này phạm, chỗ kia phạm thì gạt ra thôi! Họ góp ý với tác giả, nếu mà chịu sửa thì cho in sớm, còn nếu không thì cứ ngâm dài dài, Thế.
Còn lỡ tác phẩm nào may mà lọt lưới thì lại đi thu hồi. Chẳng hạn ở Sàigòn vừa rồi có tập thơ tên là “Dự báo phi thời tiết,” in rồi lại thu hồi vì thấy không thích hợp. Hay như tác phẩm “Chuyện kể năm 2000” của anh Bùi Ngọc Tấn cũng vậy. Ông Tấn ông ấy đang đe kiện thứ trưởng bộ văn hoá thông tin về cái chuyện ấy, thu hồi bất hợp pháp. Chuyện của ông ấy không kích động nổi dậy chống phá chế độ, mà cũng không kích dâm, đồi truỵ mà tịch thu là phạm luật rồi.
Nguyễn An: Chúng ta đã thảo luận về phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học Vịêt Nam. Phương pháp ấy cùm trói sức sáng tạo và khiến Việt Nam không có những tác phẩm hay. Nhưng dấu hiệu tích cực là hiện nay ai cũng biết điều đó, dù rằng chưa ai dám nói ra công khai thôi.
Còn lỡ tác phẩm nào may mà lọt lưới thì lại đi thu hồi. Chẳng hạn ở Sàigòn vừa rồi có tập thơ tên là “Dự báo phi thời tiết,” in rồi lại thu hồi vì thấy không thích hợp. Hay như tác phẩm “Chuyện kể năm 2000” của anh Bùi Ngọc Tấn cũng vậy. Ông Tấn ông ấy đang đe kiện thứ trưởng bộ văn hoá thông tin về cái chuyện ấy, thu hồi bất hợp pháp. Chuyện của ông ấy không kích động nổi dậy chống phá chế độ, mà cũng không kích dâm, đồi truỵ mà tịch thu là phạm luật rồi.
Nhà văn Tam Nguyên
Nhà văn Tam Nguyên: Đúng, chưa ai nói ra thôi. Cũng có người làm cái này cái khác để chứng tỏ rằng cái phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa là lỗi thời rồi.
Đại khái bây giờ nó là như thế này: tất cả nhà văn đều nhận thấy rằng phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa là dở rồi, và bây giờ họ đang cố gắng đi đúng theo đường lối sáng tác như thế giới đã làm vì ta hội nhập vào với thế giới thì cũng phải theo đường lối như thế giới đã làm chứ.
Tình hình chung của các nhà văn là như vậy. Cho đến giờ cũng đã có khá nhiều tác phẩm đạt đấy, cũng nhờ ban biên tập bây giờ không nghiệt ngã, không gay gắt đòi hỏi phải hiện thực xã hội chủ nghĩa như mấy chục năm trước nữa rồi. Họ để cho nhà văn được thoáng một chút. Tuy nhiên, vẫn chưa đến mức độ bùng phát, tung hê tất cả đâu.
Nguyễn An: Vậy thì chưa cởi trói, nhưng bây giờ thì đã “nới trói”, có thể dùng chữ đó được không?
Nhà văn Tam Nguyên: Vâng, có thể nói như thế. Chưa cởi hẳn, nhưng có nới.
Nguyễn An: Xin cảm ơn nhà văn Tam Nguyên.
Theo dòng câu chuyện:
- Phương pháp sáng tác hiện thực Xã hội chủ nghĩa (phần 1)