Chương 9

 

Con cá nó sống vì nước - Chủ tịch phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI) sống vì doanh nghiệp

 Thuở nhỏ, trước năm 1945, thỉnh thỏang tôi theo bố mẹ  đi xem hội, vào một số  đình chùa. Tôi gặp từng  đám người nghèo khổ phải  đi  ăn mày,  ăn xin khách thập phương đến lễ hội. Người thì mù loà, người thì tàng tật, khố rách áo ôm, tay xách con, tay lạy van: “Lạy ông đi qua, lạy bà đi lại, cứu vớt chúng con. Con cá nó sống vì nước, con sống vì ông, vì bà...”. Cứ thế mà kêu xin. Câu “Con cá nó sống vì nước, con sống vì ông, vì bà”, cứ hằn sâu trong đầu tôi cho đến ngày sang làm Chủ tịch Phòng Thương mại trong một thế đứng không còn “tất đất cắm dùi”, nói theo nghĩa bóng về hoàn cảnh tôi lúc đó.

Khi về Bộ Ngoại thương, nhập vào Bộ kinh tế  đối ngoại, chẳng  được bao lâu, lại nhập tiếp. Tôi sang làm Viện trương Viện Quản lý kinh  tế  Trung  ương,  đồng  chí  Cao  Văn, quyền  Chủ  tịch  UBND  Thành  phố  Hải Phòng và một số anh chị em đồng chí thân thiết đến chơi, và nói: “Đến Vụ, Viện là đến ngõ cụt rồi...”.  Đó cũng là câu cửa miệng của mọi người: “Xuống đến chức Vụ, Viện là về vườn”. Tưởng đó là câu chuyện chia sẻ tấm lòng cho người cùng  đường,  để khuây khoả nỗi lòng người tri kỷ, nhưng hóa ra thật. Tôi làm Viện trưởng Quản lý kinh tế Trung ương đang say sưa với công việc, sắp xếp bộ máy  đi vào làm  ăn, chuẩn bị dự án xây dựng một Viện quản lý kinh tế quốc gia, cả về qui mô xây dựng và nội dung nghiên cứu, nhưng chỉ được 19 tháng 20 ngày thì có quyết định sát nhập vào Bộ Kế hoạch đầu tư. Từ một Viện ngang Bộ, trực thuộc Chính phủ, nay xếp ngang một Tổng cục trực thuộc Bộ,  đương nhiên Viện trưởng phải  đi nơi khác hoặc về nghỉ... “hết đất”.

Tôi  bàn  giao  công  việc  với  đồng  chí  Đỗ Quốc Sam, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch đầu tư và liên hoan hợp nhất vui vẻ cùng anh chị em trong Viện. Nhưng trong tâm tư lại thêm một nỗi buồn ghi trong ký ức, như bao cuộc phải  chuyển  công  tác  trong   đời,  từ   địa phương lên đến trung ương. Nhớ lại những cuộc  tiễn  đưa,  khi  tôi  từ  Giám  đốc  Sở Thương nghiệp Hải Phòng lên làm Phó chủ tịch UBND thành phố, anh em tiễn tôi cùng nước  mắt  lưng tròng. Khi tôi rời  ghế  Bộ trưởng Bộ kinh tế  đối ngoại, cán bộ công nhân viên đứng trên gác, dưới nhà, vẫy tay chào tôi rưng rưng nước mắt... Không hiểu họ nghĩ điều gì khi Bộ trưởng phải ra đi mà họ khóc?

Sau mấy ngày tôi  được  đồng chí Nguyễn Đức Tâm rồi đồng chí Võ Văn Kiệt mời lên giao  nhiệm  vụ  mới  -  Chủ  tịch  Phòng Thương  mại  và Công  nghiệp  Việt  Nam (VCCI).

Khi gặp đồng chí Nguyễn Đức Tâm, tôi đề nghị   đưa   đồng  chí  Tạ  Cả,  Thứ  trưởng Thường trực sang làm Chủ tịch VCCI. Anh Tâm nói: “Phòng tách ra khỏi Bộ Thương mại, trực thuộc Trung ương. Là một tổ chức mới, có quan hệ quốc tế rộng lớn, anh nên nhận cho...”

Cũng như lần sang làm Viện trưởng, tôi đề nghị anh tìm cán bộ sở tại, nếu anh Tạ Cả không làm  được. Anh Tâm nói ngay: “Tại chỗ làm sao có người?”. Tôi  đề nghị anh xem các đồng chí các ngành trung ương có ai thích hợp thì điều về, nếu không có ai, đề nghị anh cho tôi suy nghĩ ít ngày và xem anh em ở Phòng họ có ưng tôi về đó không... Mấy hôm sau anh Võ Văn Kiệt lại nhắc tôi  Trưởng phòng... Tôi nghĩ lại câu của người ăn xin: “Con cá nó sống vì nước, con sống vì ông, vì bà”. Tôi lấy làm tâm đắc, nhưng sửa lại: “Con cá nó sống vì nước, Chủ tịch sống vì doanh nghiệp”. Có doanh nghiệp thì Chủ tịch VCCI mới có chỗ sống. Chủ tịch VCCI sống, thì phải làm vì doanh nghiệp.

Tổ chức  Đại hội lần thứ II xong, tôi  được bầu làm chủ tịch VCCI. Khi đến nhận nhiệm vụ tại 33 Bà Triệu, với cái nhà cổ kính, là một trong bốn ngôi nhà cổ kính nhất Hà Nội 2 nhà sử dụng cho 3 về sớm để chuẩn bị Đại hội lần thứ II, tách Phòng ra khỏi Bộ Thương mại. Các đồng chí Đoàn Ngọc Bông, Phạm Chi Lan, Tổng Thư ký và Phó Tổng thư ký, chủ  động  đến nhà tôi báo cáo và xin ý kiến về tổ chức Đại hội. Tôi vốn là Bộ trưởng Bộ Ngoại thương, đối với anh chị em Phòng Thương mại tôi  đều quen biết, chỉ hiềm một nỗi mình xuống cấp lại chèn ép anh chị em, họ không có  điều kiện thăng tiến, về lâm lý mà nói, chắc anh chị em cũng có suy nghĩ. Nên tôi rất do dự. Có đồng chí nghĩ tôi cho “Phòng” là bé nhỏ, thực sự nó chỉ là cấp Vụ. Cán bộ Bộ Ngoại thương còn đánh giá “Phòng” là “cái đuôi” của Vụ II (Vụ phụ trách thị trường các nước tư bản).

Tôi thì nghĩ khác. Dù to hay bé tôi không quan tâm, miễn là nơi đó không ai thích và không  muốn  làm,  không  có  tranh  chấp quyền lực. Càng khó tôi càng thích làm, để thử nghiệm khả năng của mình.

Hôm gặp  đồng chí Cao Văn, tôi bảo: “Vụ, Viện  chưa  phải  đã  là  kết  thúc,  “Trưởng phòng” mới là tột cùng”. Đồng chí Cao Văn nói từ Phó Thủ tướng xuống làm Trưởng phòng, mà vẫn làm được việc mới hay chứ! Tôi  đi nhiều nơi họ cũng giới thiệu tôi là được bảo tồn. Có 600 m cơ quan của Bộ ở chung. Sau VCCI đền bù cho hai cơ quan khác chuyển đi, chỉ còn một cơ  quan  ở  lại  là  VCCI.  Nhưng  cũng  quá chật, Chủ tịch VCCI chỉ làm việc trong một phòng 10 m2, gần bên hố xí tập thể. Nhà văn Trần Bạch  Đằng  đến chơi bảo: “Chủ tịch VCCI chỗ làm việc như thế này không chấp nhận  được”. Tôi trả lời: “Anh Tư ạ, anh là nhà  nho,  tôi  cũng  là  nhà  nho,  anh  nhớ Khổng Tử đã nói: Quân tử cố cùng...”. Anh Trần Bạch Đằng nói ngay: “Tiểu nhân cùng tư lạm hĩ”. Cả hai chúng tôi cùng cười. Tôi nói: “Anh Tư nhớ nhé! Khi tôi có phòng làm rộng và sang, anh  đừng chê tôi nhé!”, anh Trần Bạch  Đặng gật gật: “Không chê mà còn khen nữa”.

Phòng  Thương  mại  và  Công  nghiệp  Việt Nam trực thuộc lãnh  đạo của Trung  ương Đảng và Chính phủ. Danh nghĩa bên ngoài là Tổ chức phi chính phủ (NGO), nhưng đặc biệt là VCCI tự lo liệu về ngân sách, không ăn lương của ngân sách Nhà nước, do đó đối với bên ngoài họ mới cho mình đúng là Tổ chức  NGO  của  Việt  Nam.  Khi  tôi  nhận quyết định về công tác ở VCCI, tôi đã hình dung 3 việc lớn phải làm:

1/ Xây dựng cơ chế cho Phòng mà điều quan trọng nhất là xây dựng  Điều lệ của Phòng, thông qua Đại hội và được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Đồng thời xây dựng bộ máy phù hợp với qui mô, chức năng, nhiệm vụ của Phòng đúng với điều lệ được duyệt.

2/ Xây dựng cơ sở vật chất cho Phòng, đó là cơ sở cho chủ nghĩa xã hội được thực hiện ở Phòng,  đồng thời bảo  đảm ngân sách của Phòng được  ổn  định, từng bước  đi lên một cách vững bền.

3/ Phải xác lập cho được vai trò của doanh nghiệp trong xã hội, là lực lượng nòng cốt trong việc xây dựng nền kinh tế  đất nước, bảo đảm cho mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội của Đảng được vững chắc.

Để rút kinh nghiệm của các Phòng Thương mại và Công nghiệp thế giới, tháng 7-1993 tôi đi thăm Thái Lan và Singapore một tuần. Các bạn hoạt  động  đa dạng, phong phú, tổ chức nhiều loại hình khác nhau, nhằm thu hút  nhiều  doanh  nghiệp  vào  tổ  chức  của mình. Có nước có nhiều phòng, nhiều hội, nhiều hiệp hội phi chính phủ. Sau kết hợp đi họp, đi hội thảo, đi làm việc, tôi đã nghiên cứu một số nước đã có Phòng Thương mại từ lâu  đời như Nhật Bản, Pháp.  Đặc biệt  ở Pháp, Phòng Thương mại  đã có cách  đây 400 năm. Napoleon đã có sắc lệnh về Phòng Thương  mại  Pháp  cách  đây  khoảng  200 năm,  Phòng  Thương  mại  quản  lý  nhiều trường đại học kinh tế thương mại nổi tiếng, kinh doanh cả hàng không và nhiều lĩnh vực khác.

Còn kết nạp hội viên, nơi thì tự nguyện, nơi thì bắt buộc. Như ở Pháp, sau khi được cấp giấy phép kinh doanh, doanh nghiệp phải đến phòng thương mại sở tại xin làm hội viên, do sắc lệnh về phòng thương mại qui định.

Đó là những việc làm của bạn, nước phát triển đã có hàng triệu doanh nghiệp. Ở Pháp và Nhật khoảng 20 người dân có một doanh nghiệp.  Mỹ  10  người  dân  có  một  doanh nghiệp. Còn Việt Nam, những năm đầu thập kỷ 90, chưa có luật doanh nghiệp, khoảng 3.000 người dân mới có một doanh nghiệp. Nền kinh tế Việt Nam tuy có tăng trưởng, nhưng  lực  lượng  làm  cho  kinh  tế  tăng trưởng với khối lượng quá nhỏ bé. GDP tính theo đầu người của họ đã là hàng vạn đô la Mỹ. Còn ta mới có vài ba trăm đô la. Đó là điều tôi trăn trở lo lắng cho sự phát triển của đất nước. Trong lúc nước ta thực hiện kinh tế thị trường  định hướng XHCN, nhưng tư duy  về  phát  triển  doanh  nghiệp,  nhất  là doanh  nghiệp  tư  nhân  còn  có  nhiều  điều khác nhau. Nhiều người nhìn doanh nghiệp tư nhân với con mắt canh chừng, thành kiến, cho doanh nhân nói chung như những người ăn xài xa xỉ, ném tiền qua cửa sổ, trai gái, rượu chè... Ta có biết đâu họ đang tiết kiệm từng  đồng  để có vốn xây dựng xí nghiệp, công ty, nhất là doanh nghiệp tư doanh.