ÿþ<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.0 Transitional//EN"> <HTML> <HEAD> <TITLE> Doi Thoai - Tu Do Dan Chu cho To Quoc Viet Nam - Tiêu Dao B£o Cñ</TITLE> <META NAME="Generator" CONTENT=""> <META NAME="Author" CONTENT="doithoai"> <META NAME="Keywords" CONTENT="Viet Nam, Viet, vietnam, vietnamese,free press for vietnam, Democracy, Freedom, Nguoi Viet, Vietnamese Dissidents, Dau Tranh, Que Huong, Tin tuc, tac gia, van chuong viet nam, vietnamese culture, Saigon, Hanoi, Hue, vietnamien, vietnamiens, Vietnamien, Vietnamiens,nguyen khac toan, News, news,Community, community, communauté, Communauté, Phuong Nam."> <META NAME="Description" CONTENT="Vietnamese newspaper fighting for free press in vietnam, the voice of freedom writers being oppressed by the Vietnamese communist party. "> <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> <link rel="stylesheet" href="doithoai.css"></link> </HEAD> <body bgcolor="#F0F8FF"> <div align="justify"> <!-- bài b¯t §u të ây....--> <table width="100%" bgColor="#CCCCFF" border=2> <tr><td width="100%"> <h1 align=center><font color="#1021AD">Hành Trình CuÑi ông</font></h1> <p align=center><b>(bút ký vÁ mÙt chuy¿n i có th­t)</b> <p align=center><b>Tiêu Dao B£o Cñ</b></p></td></tr></table> <!-- bài b¯t §u të ây....--> <p>oàn vn nghÇ Langbian xu¥t phát xuÑng núi lúc 8 giÝ sáng ngày 4-11-1988: Bùi Minh QuÑc, Tiêu Dao B£o Cñ, Hoàng Nh° Thçy An, L°u Hïu Nhi Di, chi¿n s) lái xe Bùi Thanh Th£o và con chi¿n mã Lada 49A-3842. Ph£i nh¯c ngay ¿n Bùi Thanh Th£o và con chi¿n mã Lada vì n¿u không có nhïng ng°Ýi b¡n °Ýng trung thành và t­n tåy này thì chúng tôi không thà nào làm °ãc cuÙc hành trình g§n 6000 cây sÑ të Nam ra B¯c vÛi thÝi gian úng mÙt tháng m°Ýi bÑn ngày, không ph£i chÉ i ban ngày mà c£ ban êm, không chÉ giÝ hành chính mà c£ ¿n 11, 12 giÝ khuya, không chÉ trên °Ýng lÛn mà c£ trong nhïng ngõ nhÏ ¿n vÛi b¡n bè vn nghÇ kh¯p dÍc °Ýng ¥t néÛc. Chúng tôi dñ tính khi hoàn thành chuy¿n i s½ quy¿t Ënh c¥p mÙt kiÃu gi¥y khen gì ó cho con chi¿n mã Lada, dán vào cía kính xe à ghi công tr¡ng cça nó nh°ng ¿n nay v«n ch°a làm °ãc. <p>Khách cùng i vÛi oàn vn nghÇ Langbian là nhà th¡ Hïu Loan. Hïu Loan là ai? <blockquote><p><i>Hïu Loan là thñc<br> hay Hïu Loan chÉ là th¡ <br> Anh còn sÑng <br> hay anh mÛi hiÇn vÁ <br> të xa l¯m ngày x°a <br> të mÛi khai sinh ch¿ Ù? <br></i> (Hïu Loan: ChuyÇn tôi vÁ) </blockquote> <p>Chúng tôi s½ còn nói nhiÁu ¿n Hïu Loan trong thiên bút ký này. <p>Hïu Loan ¿n vÛi vn nghÇ Langbian nh° duyên tiÁn Ënh. Sau ba m°¡i nm ß ©n b¥t ¯c d), Hïu Loan "tái xu¥t giang hÓ", i mÙt vòng ¥t n°Ûc thm quê h°¡ng b¡n bè. Ngày 22-1-1988, ngÍn gió l¡ tình cÝ °a Hïu Loan ¿n vÛi ¡i hÙi thành l­p HÙi vn nghÇ Lâm Óng và trß thành k» tri âm tri k÷ cça vn nghÇ Langbian. Sau ó cing r¥t tình cÝ Hïu Loan ã cùng i vÛi Bùi Minh QuÑc và NguyÅn T¥n Cé ngao du mÙt vòng tám tÉnh Óng b±ng sông Cíu Long và bây giÝ cing r¥t tình cÝ, Hïu Loan ã có m·t ß à L¡t lúc vn nghÇ Langbian chu©n bË chuy¿n i. Ph£i chng "Óng thanh t°¡ng éng, Óng khí t°¡ng c§u"? Hïu Loan r¥t thú vË vÛi sñ k¿t hãp l¡ lùng trong chuy¿n i này. Anh không hÁ mang ¡n chúng tôi dù chúng tôi ã giúp anh thñc hiÇn mÙt-chuy¿ndi-m¡-°Ûc-cuÑidÝi-không Å-gì-có °ãc, chúng tôi cing không dña gì vào ti¿ng tm và sñ hâm mÙ cça qu§n chúng dành cho anh. ó chÉ là sñ g·p gá k¿t hãp cça lËch sí mà thÝi kó Õi mÛi ã t¡o ra. Hïu Loan là "nhân vn"(?!). Të "nhân vn" vÛi ý ngh)a ¹p ½ cao quý të trong ngh)a en bao nm qua ã °ãc hiÃu nh° mÙt cái gì x¥u xa, ph£n tr¯c. Hïu Loan và b¡n bè vn nghÇ cùng thÝi cça anh ã là "nhân vn". N¿u là "nhân vn" úng ngh)a ¹p cça nó,"nhân vn" không ph£i là ph£n Ùng, thì chúng tôi, chúng ta, th¿ hÇ sau l¡i không thà là và không ph£i là "nhân vn" sao? Ta sã gì nhïng cái mi quy chåp. Không có Hïu Loan này s½ có Hïu Loan khác, không có chúng tôi s½ có ng°Ýi khác, không có sñ k¿t hãp này s½ có sñ k¿t hãp khác, không có chuy¿n i này, s½ có chuy¿n i khác. Và lËch sí nh¥t Ënh s½ ti¿n theo con °Ýng ích thñc cça nó, b±ng nhïng giá trË nhân vn tr°Ýng cíu cça mình. <p>Hïu Loan "nhà quê" vô cùng. Anh l­p c­p mß mãi không °ãc cánh cía xe vì không bi¿t chÑt cía n±m ß âu. Anh không x¥u hÕ vì chuyÇn ó. Të nm 1945 anh ã lãnh ¡o khßi ngh)a giành chính quyÁn ß huyÇn Nga S¡n quê h°¡ng anh, ã phå trách bÑn ty cça tÉnh Thanh Hóa, có tiêu chu©n xe con °a ón, nh°ng ã ba m°¡i nm rÓi anh chÉ ß làng quê không hÁ ra thành phÑ. Chúng tôi nhÛ l¡i hôm ¡i hÙi vn nghÇ Lâm Óng, khi phát biÃu anh ã mß §u b±ng câu "Th°a cán bÙ" làm mÍi ng°Ýi c°Ýi §m lên. Lúc tÕ chéc g·p gá công chúng ß r¡p 3/4 à L¡t, lên sân kh¥u Íc th¡, anh ã tñ nhiên ngÓi chÓm hÕm trên sân kh¥u låc tìm trong x¯c t­p th¡ cça mình à Íc, m·c cho thính gi£ chÝ ãi. <p>Chao ôi! Hïu Loan là nhà th¡, là trí tréc, ã tëng làm tuyên hu¥n s° oàn, tëng phå trách báo chi¿n s) liên khu IV, sau ba m°¡i nm làm ruÙng và ©y xe thÓ, bÁ ngoài và thói quen anh hoàn toàn là mÙt ông già nhà quê. ChÉ có nÙi tâm anh lúc nào cing såc sôi tinh th§n chi¿n s) - nghÇ s) và vì th¿ anh ã hòa nh­p vào th¿ sñ và vn ch°¡ng hôm nay không mÙt chút l¡c h­u. <p align=center>*** <p>oàn vn nghÇ Langbian xuÑng núi, i dÍc miÁn Trung à g·p gá, trao Õi vÛi b¡n bè, Óng nghiÇp nhïng v¥n Á chung tr°Ûc khi ra Hà NÙi à òi gi¥y phép xu¥t b£n chính théc cho t¡p chí Langbian, òi các quyÁn c¡ b£n cça HÙi vn nghÇ là quyÁn ra báo, t¡p chí và xu¥t b£n. T¡p chí Langbian mÛi ra °ãc ba sÑ, vÛi các bài th¡ cça Thanh Th£o và ·ng ThË Vân Khanh ã gây ra mÙt cuÙc tranh lu­n gay c¥n vÁ phê bình vn nghÇ và chåp mi chính trË, vÛi bài phát biÃu "Th¡ và trách nhiÇm cça th¡" cça Bùi Minh QuÑc làm nhiÁu ng°Ýi nhéc nhÑi, vÛi tr°Ýng ca "i! Bài th¡ ViÇt B¯c" cça Tr§n D§n và bài th¡ "Tåc èo C£" cça Hïu Loan làm bao ng°Ýi khó chËu, vÛi bài th¡ "Phía sau nhân dân" cça NguyÅn T¥n Cé °ãc báo £ng An Giang ng l¡i và nghe nói có ng°Ýi ánh máy nhiÁu b£n giao cho nông dân Nam bÙ c§m i biÃu tình, vÛi "Á c°¡ng Á d«n" cça £ng oàn HÙi nhà vn 1979 l§n §u tiên °ãc công bÑ ã làm bao ông lÛn ph£i iên §u... <p>T¡p chí Langbian còn non tr», mÛi "xu¥t hiÇn giang hÓ" còn nhiÁu s¡ xu¥t, khuy¿t iÃm, nh°ng vÛi "chiêu théc" khá Ùc áo, °ãc b¡n bè và b¡n Íc çng hÙ, cÕ vi thì vÛi cái chÉ thË gì ó cça ông BÙ thông tin mÛi ban hành, Sß vn hóa thông tin Lâm Óng không dám c¥p gi¥y phép cho nó nïa, th¿ là Langbian ph£i làm nh° chàng Lang trong truyÁn thuy¿t M¡ K'Ho, i kiÇn trÝi. Cing là sñ phù hãp l¡ lùng, vn nghÇ Langbian thÝi nay cing ph£i lên tÛi thiên ình nh° ding s) Lang thuß hÓng hoang; còn nàng Bian, thÝi ¡i nào cing có nhïng nàng Bian dám sÑng ch¿t cho tình yêu và chân lý. <p>Tr°Ûc khi ra Trung, oàn vn nghÇ Langbian vÁ thành phÑ HÓ Chí Minh à gi£i quy¿t mÙt sÑ viÇc cça c¡ quan mà viÇc chính là phát hành sÑ sách ã xu§t b£n còn tÓn Íng. Vn nghÇ Langbian th­t "hÍa vô ¡n chí". Sau "vå án vÁ sách vå án" rùm beng giïa nm 1988 mà Sß vn hóa thông tin Lâm Óng nÕi cÙm lên nh° mÙt iÃn hình thì ß Thành phÑ HÓ Chí Minh và các tÉnh, các công ty phát hành sách nhà n°Ûc hay các tay lái sách t° nhân nghe ¿n sách cça Lâm Óng Áu dÙi không dám nh­n, b¥t kà ó là "Th¡ tình cho Lara" cça Pasternak,"Gió §u mùa" cça Th¡ch Lam, hay "Sáu m°¡i ngÍn n¿n" cça TendriacÑp... Ch°a kà lo¡i sách vn hÍc éng ¯n, có giá trË không thà nào c¡nh tranh nÕi vÛi các lo¡i sách tình báo, gián iÇp, hình sñ gi­t gân và khiêu dâm. Th­m chí có tay phát hành sách ã Á nghË Õi tên "Sáu m°¡i ngÍn n¿n" cça TendriacÑp thành "Cái ch¿t °ãc báo tr°Ûc", v½ l¡i bìa cho th­t h¥p d«n thì s½ nh­n phát hành. Chao ôi! Cái thÝi buÕi mÛi au Ûn cho nhà vn bi¿t chëng nào! <p>oán tr°Ûc r±ng chuy¿n i òi quyÁn sÑng cho Langbian s½ g·p khó khn, ch°a ch¯c ã ¡t °ãc måc ích, ß Thành phÑ HÓ Chí Minh chúng tôi ã ¿n làm viÇc vÛi ban biên t­p các báo, g·p NguyÅn Công Kh¿, phó tÕng biên t­p Tu§n Tin Thanh Niên và Kim H¡nh, tÕng biên t­p báo TuÕi Tr» trao Õi b°Ûc §u vÁ måc ích chuy¿n i và Á nghË khi Langbian g·p khó khn xin °ãc "m°ãn ¥t" trên các báo b¡n. B¡n - nhïng tÝ báo m¡nh m½ cça tuÕi tr» Sài Gòn - héa s½ çng hÙ, iÁu ó cçng cÑ thêm lòng tin cho vn nghÇ Langbian tr°Ûc chuy¿n i xa, dù ch°a bi¿t chuy¿n i s½ mß §u cho mÙt cuÙc chi¿n ¥u §y cam go và lôi cuÑn bi¿t bao ng°Ýi vào dòng n°Ûc xoáy thí thách b£n l)nh và nhân cách, làm lÙ m·t nhïng con ng°Ýi bao nm mang m·t n¡, làm rõ b¡n thù trên chi¿n tuy¿n ¥u tranh cho Õi mÛi. <p>TÙi nghiÇp cho Tr§n Duy Phiên. Tác gi£ "Tr°Ûc khi m·t trÝi mÍc" thuß Ñi DiÇn tr°Ûc nm 1975, mÙt cây bút tài hoa nhiÁu phong cách cça nhóm ViÇt, nhóm vn nghÇ yêu n°Ûc ti¿n bÙ ho¡t Ùng m°Ýi nm trong lòng ô thË miÁn Nam, sau m°Ýi ba nm gác bút, Íc Langbian, th¥y ph¥n khßi c§m bút trß l¡i. G·p chúng tôi ß Sài Gòn, t¡i nhà Tr§n Hïu LÙc, tác gi£ "Cách mÙt giòng sông" cça nhóm ViÇt, Phiên ã tin c­y trao cho vn nghÇ Langbian truyÇn ng¯n mÛi nh¥t cça anh, khi Langbian không còn gi¥y phép à xu¥t b£n. <p>Të núi rëng Gia Lai - Kontum, Tr§n Duy Phiên i ngay vào cuÙc tranh lu­n vÛi b¡n bè ß nhïng v¥n Á gai góc nh¥t cça vn ch°¡ng hiÇn nay: Vi¿t có c§n l­p tr°Ýng giai c¥p không? Ph£i chng có thà vi¿t vÁ n×i au cça b¥t cé con ng°Ýi nào trong cuÙc Ýi, dù ó là mÙt ng°Ýi n mày hay mÙt tay t° s£n? T¡i sao lúc nào cing có mÙt ông kiÃm duyÇt n±m trong §u khi vi¿t, vi¿t mà cé sã không °ãc ng, không °ãc xu¥t hiÇn, không °ãc lãnh ¡o hài lòng, ch¥p nh­n? Ph£i chng të sau 1954 ViÇt Nam không có mÙt nÁn vn ch°¡ng ích thñc mà chÉ có mÙt sÑ tác ph©m vn ch°¡ng, vì ph§n lÛn các tác ph©m chÉ có tính ch¥t minh hÍa mà nghÇ thu­t ã bË ©y xuÑng hàng thé y¿u? <p align=center>*** <p>Sau vài ngày làm viÇc ß thành phÑ HÓ Chí Minh, oàn vn nghÇ Langbian xu¥t phát i ra Trung khi c¡n bão sÑ 10 ang tràn vào ¥t liÁn. Sài Gòn m°a gió m¡nh và l¡nh ch°a bao giÝ g·p tr°Ûc ây, nh°ng trên quÑc lÙ 1 ra Trung, r¥t may xe i ¿n âu thì bão mÛi qua ¿n ó. Thu­n H£i bË c¡n bão quét qua, hai bên °Ýng cây cÑi gãy ch°a kËp dÍn, n°Ûc sông còn dâng lên ng­p úng mÙt sÑ Óng ruÙng. <p>Chúng tôi ¿n Phan Thi¿t lúc g§n chiÁu, tìm ngay ¿n HÙi vn nghÇ Thu­n H£i. Trå sß hÙi ß trên mÙt °Ýng phÑ chính, t§ng d°Ûi dùng làm quán cà-phê, khách r¥t ông và nh¡c §m ). Mai S¡n çy viên th°Ýng vå hÙi, ng°Ýi vi¿t vn tr» cça Thu­n H£i ti¿p oàn và °a ngay i nhà hàng n c¡m, uÑng bia chu áo. <p>R¥t ti¿c là nghe nói NguyÅn T°Ýng Nhân chç tËch hÙi Ñm ang n±m bÇnh viÇn. Nhà vi¿t kËch này tuy lÛn tuÕi nh°ng qua m¥y l§n ti¿p xúc tr°Ûc ây r¥t hng hái. Trong hÙi nghË các t¡p chí vn nghÇ miÁn Trung tÕ chéc t¡i Nha Trang tháng 3-1988, khi nói vÁ các chÉ thË gò bó cça BÙ thông tin, NguyÅn T°Ýng Nhân ã than phiÁn và lên án "hiÇn t°ãng Pôn PÑt trong vn nghÇ" hiÇn nay. <p>BuÕi tÑi hÙi Thu­n H£i b­n tÕ chéc trao b±ng khen cho ki¿n trúc s° ã thi¿t k¿ Nhà b£o tàng HÓ Chí Minh nên th°Ýng trñc hÙi h¹n 8 giÝ tÑi mÛi làm viÇc và chÉ có Huy Sô và Mai S¡n dñ. Huy Sô là nh¡c s), phó chç tËch hÙi. Hai bên trao Õi nhïng v¥n Á chung cça vn nghÇ. Huy Sô nói nhiÁu, tÏ ra théc thÝi nh°ng ng¡i va ch¡m. Ông tñ cho mình là ng°Ýi nói m¡nh trong các cuÙc hÍp nh°ng có lý l½ không ai b¯t b» °ãc. Ông khuyên vn nghÇ Langbian c§n chÝ ãi vì có nhiÁu v¥n Á trung °¡ng cing ang lúng túng, ß Ëa ph°¡ng nên khôn khéo tranh thç tÉnh çy, çy ban tÉnh, Sß vn hóa thông tin, ëng i mau mà v¥p! ¡i khái nhïng lÝi khuyên mà chúng tôi ã nghe nhiÁu, khôn ngoan, và chúng tôi ã thñc hiÇn nh°ng không gi£i quy¿t °ãc gì. <p>Mai S¡n cùng dñ có tác Ùng theo chiÁu h°Ûng tích cñc nh°ng không n thua, ông çy viên th°Ýng vå tr» này c¥p ti¿n, có uy tín trong giÛi vi¿t vn Ëa ph°¡ng nh°ng ti¿ng nói ch°a có trÍng l°ãng trong tÕ chéc hÙi. Tr°Ûc khi chia tay, Huy Sô còn nói ùa: ""Các anh i rç rê làm cách m¡ng ph£i không, muÑn làm Tô T§n thÝi nay khó l¯m!" <p>Chúng tôi buÓn c°Ýi mãi vÁ câu nói "rç rê i làm cách m¡ng". N¿u úng là làm cách m¡ng thì cing nên rç rê nhau. Ché sao! <p>Ngç êm ß Phan Thi¿t, sáng sÛm hôm sau, chúng tôi Ënh i ngay Nha Trang, nh°ng khi ¿n trå sß hÙi vn nghÇ chào të biÇt, g·p mÙt sÑ anh em cán bÙ hÙi níu kéo ß l¡i nói chuyÇn, °a i chåp £nh l°u niÇm ß Nhà b£o tàng HÓ Chí minh (n¡i có tr°Ýng Dåc Thanh ngày tr°Ûc ng°Ýi thanh niên NguyÅn T¥t Thành ã tëng d¡y hÍc) bên bÝ sông M°Ýng Mán. <p>Vì sñ níu kéo này mà chúng tôi g·p NguyÅn B¯c S¡n tr°Ûc khi rÝi Phan Thi¿t. Nghe anh em nói NguyÅn B¯c S¡n hiÇn ang ß Phan Thi¿t, chúng tôi Á nghË °a i thm ngay vì chúng tôi, kà c£ Bùi Minh QuÑc Áu ã Íc th¡ anh tr°Ûc 75 và m¿n giÍng th¡ ngang tàng cça anh. <p>Lê Nguyên Ngï, mÙt cây bút cça Thu­n H£i, °a chúng tôi ¿n nhà NguyÅn B¯c S¡n ß ven thË xã Phan Thi¿t. Nhà S¡n có v°Ýn khá rÙng, có cây vú sïa lÛn tÏa bóng mát và mÙt loài hoa bông vàng ng£ mình trên nÁn ¥t cát, hoa ti-gôn trùm phç lên m¥y cây hoa sé, có v» gì h¡i hoang s¡. éng trong v°Ýn nhà có thà th¥y chùa Ph­t vÛi b£y §u rÓng và nghe ti¿ng sóng biÃn vÍng lên phía sau nhà. <p>T¥t c£ chúng tôi Áu l§n §u g·p NguyÅn B¯c S¡n. Anh kho£ng 40 tuÕi, g§y, nå c°Ýi và ôi m¯t ph£ng ph¥t v» mÇt mÏi . Anh ang bË bÇnh và ph£i tñ chïa b±ng cách t­p Yoga và khí công. Anh r¥t c£m Ùng khi chúng tôi ¿n thm, cé òi i ki¿m r°ãu ãi khách nh°ng chúng tôi can vì không thÃ ß lâu. Anh cho bi¿t không ph£i ã gác bút mà trái l¡i ang Ó¥p ç nhiÁu ý Ënh sáng tác và Íc cho chúng tôi mÙt sÑ bài th¡ mÛi làm. Anh tranh thç chép bÑn bài th¡ à gßi cho t¡p chí Langbian, mà anh cing ã có nghe b¡n bè nói ¿n. Ngay nhan Á các bài th¡ ã cho th¥y mÙt phong cách th¡ anh: Bài th¡ tình vi¿t khi nÕi sùng, Mùa thu i ngang cây phong du, ChuyÇn mÙt ngày nhàn r×i, ChuyÇn hai bÑ con tôi. Th¡ tình cça NguyÅn B¯c S¡n l¡, ¹p và au Ûn: <blockquote><p><i>ThÝi m¡t th¿ ng°Ýi ta yêu nhau b±ng cái búa <br> Và t·ng nhau h±ng chåc nhát dao gm <br> Anh, k» ch­p chÝn giïa càn khôn l£o £o <br> T·ng cho em nguyên mÙt óa trng r§m </i><br> (Bài th¡ tình vi¿t khi nÕi sùng) </blockquote> <p>NguyÅn B¯c S¡n tr°Ûc ây ã tëng bË b¯t i lính trong Nam nh°ng bÑ anh là mÙt cán bÙ t­p k¿t, khi vÁ h°u là trung tá Quân Ùi Nhân dân, ông mÛi m¥t cách ây vài nm và mÙ chôn ngay trong v°Ýn nhà. "ChuyÇn hai bÑ con tôi" là mÙt tâm sñ cay ¯ng: <blockquote><p><i>BÑ tôi °Ûc m¡ làm cho loài ng°Ýi sung s°Ûng <br> Và th¿ là ông të tuÕi thanh xuân <br> Cùng b¡n bè i làm cách m¡ng <br> Ông càng làm cách m¡ng chëng nào <br> Thì loài ng°Ýi càng thêm s·c máu <br> Tôi °Ûc m¡ cõi Ýi tÑt ¹p <br> Và th¿ là tôi làm th¡ ca tång loài ng°Ýi <br> Tôi càng ca tång chëng nào <br> Thì loài ng°Ýi càng x¥u xa chëng n¥y</i> </blockquote> <p>Ph£i chng ó là mÙt tâm tr¡ng b¿ t¯c có thñc mà të cuÙc sÑng chung cça ¥t n°Ûc và cuÙc sÑng riêng, NguyÅn B¯c S¡n ã chiêm nghiÇm mÙt cách bi quan. <p>Tr°Ûc khi të giã Phan Thi¿t, chúng tôi ¿n thm và n tr°a t¡i nhà NguyÅn Nh° Mây. Anh chàng thi s) này úng là Nh° Mây. Anh kà có hôm buÓn quá ra b¿n xe éng rÓi b¥t ngÝ nh£y lên mÙt chi¿c xe ò nào ó s¯p chuyÃn bánh. Có thà là Sài Gòn, à L¡t, Nha Trang... MiÅn là °ãc i sau khi c£m th¥y ngôi nhà và phÑ ci ã quá ch­t chÙi béc bÑi. Dù ngôi nhà r¥t ¥m cúng và ng°Ýi vã r¥t hiÃu chÓng, quý b¡n bè vn nghÇ. Dù phÑ ci thân quen vÛi bi¿t bao k÷ niÇm cça mÙt nía Ýi ã qua. Xin ngôi nhà, ng°Ýi vã, phÑ ci hiÃu cho chàng, dành cho thi s) nhïng thoáng phiêu b¡t và nhïng giÝ ¿n vÛi b±ng hïu không thà thi¿u trong Ýi. <p>Vã chÓng hi¿u khách NguyÅn Nh° Mây ã cho khách n mÙt bïa c¡m m¯m tuyÇt vÝi, không âu có °ãc. May ra chÉ có bïa c¡m m¯m tôm ß quán Nh¡n, b¿n xe Hu¿ sau ó là có thà nh¯c nhß chúng tôi th¿ nào là h°¡ng vË cça m¯m quê h°¡ng và làm chúng tôi nhÛ Ýi. Còn nhïng bïa n sang trÍng do b¡n bè chiêu ãi, bia bÍt §y tràn dù ß các khách s¡n cça Sài Gòn, Nha Trang, Quy Nh¡n, à Nµng, Hu¿ hay Hà NÙi, trë t¥m lòng bè b¡n, chúng tôi quên ngay vì không có gì áng nhÛ. Nghe nói nhà NguyÅn Nh° Mây là n¡i dëng chân cça b¡n bè vn nghÇ të Nam ra B¯c, të B¯c vào Nam. Nh° Mây không bi¿t uÑng r°ãu nh°ng nhà lúc nào cing có sµn mÙt hi r°ãu ngon ãi khách và vã Nh° Mây cing ngÓi nghe th¡ cça b¡n bè vn nghÇ say mê nh° chÓng. <p> ' Phan Thi¿t, chúng tôi ã ¿n thm Nhà b£o tàng HÓ Chí Minh, khách s¡n Vinh Thçy, i ngang qua t°ãng ài liÇt s), Nhà hát nhân dân ngoài trÝi, nhïng công trình xây dñng lÛn, niÁm tñ hào cça Thu­n H£i. Nh°ng chúng tôi ti¿c không °ãc ¿n l§u ông Hoàng, n¡i k÷ niÇm ã i vào nhïng dòng th¡ Ûn au cça Hàn M·c Tí. Nghe nói n¡i này ã bË n¡y ¿n viên g¡ch cuÑi cùng. ViÇc g·p anh em vn nghÇ Thu­n H£i làm ¥m lòng anh em vn nghÇ Langbian khi i qua mÙt vùng ¥t tuy Ëa giÛi ti¿p giáp vÛi Lâm Óng nh°ng l¡i xa cách bi¿t bao sông núi. <p>T¡i nhà Nh° Mây, n tr°a xong, dù không có "không khí" nh°ng m¥y khi g·p nhau, nên Nh° Mây mÝi lên gác uÑng trà, Íc th¡. Trên °Ýng ra Trung, l§n t§u tiên Hïu Loan Íc "ChuyÇn tôi vÁ", Bùi Minh QuÑc Íc "Nhïng ngày th°Ýng ã cháy lên","Không có gì quý h¡n Ùc l­p tñ do","M¹ âu ngÝ", nhïng bài th¡ s½ góp ph§n gây sóng gió cho chuy¿n i dÍc °Ýng ¥t n°Ûc. <p align=center>*** <p>Khßi hành të Phan Thi¿t muÙn nên 8 giÝ tÑi, xe mÛi ¿n ngã ba Thành tr°Ûc khi vào Nha Trang. C¡n bão sÑ 10 vëa i qua ang gây låt ng­p °Ýng vào Nha Trang. N°Ûc sông dâng lên ng­p °Ýng ¿n kho£ng mÙt mét, trên o¡n °Ýng dài ¿n h¡n nm cây sÑ. Chi¿c Lada ã v°ãt qua o¡n °Ýng này nh° mÙt phép l¡, không ch¿t máy dù n°Ûc vào §y trong thùng xe, °Ût h¿t Ó ¡c. TrÝi tÑi, n°Ûc mênh mông không th¥y m·t °Ýng, chi¿c Lada bám theo mÙt chi¿c xe bÓn phóng tÛi b¥t kà trÝi ¥t. MÍi ng°Ýi trên xe Áu lên ruÙt. R£i rác trên °Ýng ã có nhïng chi¿c xe ch¿t máy n±m v¡ ho·c ng°Ýi i xe ph£i xuÑng ©y. MÙt vài l§n xe gi­t gi­t, g§m gë, ho s·c n°Ûc nh°ng rÓi nó v«n ding c£m ti¿n tÛi và bng lên o¡n °Ýng khô ráo khi Nha Trang h¯t lên ánh sáng ¥m cúng cça thành phÑ vÁ êm. Sau nhïng phút giây g§n nh° nín thß, mÍi ng°Ýi thß phào và h§u nh° cùng mÙt ý ngh) "thoát n¡n". Cing nh° sau này trong chuy¿n vào, trÝi tÑi, chi¿c Lada nÕ lÑp ba l§n g§n ¡i Lãnh, mÙt n¡i èo heo hút gió nh°ng v«n có ch× vá xe và l¡i mua °ãc hai lÑp ci à thay th¿. <p>Chúng tôi ¿n Nha Trang lúc 9 giÝ tÑi, thuê phòng nghÉ t¡i nhà khách tÉnh çy, ra chã n phß rÓi vÁ ln ra ngç. <p>Sáng hôm sau, ¿n trå sß HÙi vn nghÇ Nha Trang, n¡i có quán cà-phê cça Lê Ký Th°¡ng, ã th¥y r¥t ông anh em vn nghÇ có m·t. MÙt ch× th¿ này thu­n lãi và xéng áng cho "qu§n hùng tå hÙi". L¡i ngh) ¿n Vn nghÇ Langbian ch°a có mÙt ch× nào cho anh em g·p gá thu­n tiÇn, trong khi à L¡t l¡i là mÙt thành phÑ du lËch mà b¡n bè vn nghÇ kh¯p n¡i th°Ýng xuyên qua l¡i. <p>Chúng tôi trao Õi s¡ qua công viÇc vÛi Cao Duy Th£o, çy viên Ban ch¥p hành HÙi vn nghÇ Phú Khánh, phó tÕng biên t­p t¡p chí Cánh E'n và Th¿ Vi, çy viên ban th° ký HÙi vn nghÇ Nha Trang, h¹n giÝ làm viÇc chính théc vÛi lãnh ¡o hÙi và hai t¡p chí. <p>G§n tr°a, Cao Duy Th£o và Th¿ Vi l¡i ¿n phòng nghÉ cça oàn ß nhà khách tÉnh çy à hÙi ý thêm. Trong cn phong sÑ 5 t§ng trÇt cça nhà khách này, m§m sÑng mÙt cuÙc ¥u tranh òi dân chç b¯t §u. Cao Duy Th£o, Th¿ Vi, Bùi Minh QuÑc, B£o Cñ cùng vÛi Hïu Loan sau khi hÙi ý ã thÑng nh¥t giao cho B£o Cñ so¡n th£o mÙt b£n ki¿n nghË và mÙt b£n tuyên bÑ Ã thông qua trong cuÙc hÍp giïa ¡i diÇn các hÙi và t¡p chí ngày hôm sau. <p>- Ki¿n nghË cça các hÙi liên hiÇp vn hÍc nghÇ thu­t, các t¡p chí vn nghÇ Ëa ph°¡ng vÁ mÙt sÑ v¥n Á liên quan ¿n tÕ chéc và ho¡t Ùng vn hÍc nghÇ thu­tê dña vào và phát triÃn thêm ki¿n nghË mà tr°Ûc ây, tháng 9-1988, HÙi vn nghÇ Lâm Óng ã ký chung vÛi HÙi vn nghÇ NguyÅn ình ChiÃu, B¿n Tre, cing nh° ki¿n nghË cça các t¡p chí vn nghÇ miÁn Trung tháng 3-1988. <p>B£n ki¿n nghË , sau khi nh­n Ënh tình hình chung, nêu cå thà nm iÃm vÁ yêu c§u xác Ënh vai trò, vË trí cça hÙi vn nghÇ Ëa ph°¡ng; sñ tài trã cça nhà n°Ûc; quyÁn ra báo, t¡p chí, l­p nhà xu¥t b£n; viÇc ban hành các chính sách °u ãi Ñi vÛi các ho¡t Ùng vn hóa vn nghÇ; và ·c biÇt là yêu c§u cách chéc nhïng ng°Ýi có trách nhiÇm ß Ban tuyên hu¥n trung °¡ng, BÙ thông tin, Ban tÕ chéc chính phç ã làm trái vÛi nghË quy¿t cça £ng. Chính iÃm 5 cça ki¿n nghË này ã làm nhéc nhÑi nhiÁu ng°Ýi ß mÙt sÑ c¡ quan cça trung °¡ng và c£ các Ëa ph°¡ng có liên quan, gây nên nhiÁu cuÙc tranh cãi gay g¯t trong c£ mÙt quá trình dài. <p>Ki¿n nghË này có ¡i diÇn cça ba hÙi Lâm Óng, Phú Khánh, Nha Trang và ba t¡p chí Langbian, Cánh E'n và Vn nghÇ Nha Trang ký. <p>- Tuyên bÑ cça nhïng ng°Ýi ho¡t Ùng, yêu thích vn hÍc nghÇ thu­t và h°ßng éng Õi mÛi vÁ mÙt sÑ v¥n Á thÝi sñ vn nghÇ và chính trË hiÇn nayê gÓm ba iÃm: çng hÙ ki¿n nghË cça các hÙi và các t¡p chí vn nghÇ Ëa ph°¡ng; yêu c§u làm sáng tÏ nhïng v¥n Á chung quanh hÙi nghË l§n thé VII Ban ch¥p hành HÙi nhà vn khóa III và vÁ tu§n báo Vn nghÇ; yêu c§u thñc sñ thay Õi vÁ tÕ chéc, cách chéc ho·c thay th¿ ngay nhïng ng°Ýi phå trách các c¡ quan cça trung °¡ng trong ngành vn hóa vn nghÇ cing nh° trong các ngành khác ã tÏ ra chÑng Õi mÛi, thi¿u tích cñc ho·c thi¿u nng lñc thñc hiÇn Õi mÛi. <p>B£n tuyên bÑ ký vÛi tính cách cá nhân này ra Ýi vì qua kinh nghiÇm làm viÇc vÛi mÙt sÑ hÙi ß Óng b±ng sông Cíu Long, ß Thu­n H£i và ngay ß Phú Khánh, Nha Trang, ký vÛi tính cách tÕ chéc th°Ýng có nhiÁu l¥n c¥n vÁ quan iÃm, vÁ nguyên t¯c, vÁ iÁu kiÇn cå thà cça tëng hÙi, do ó b£n tuyên bÑ cá nhân dÅ t­p hãp °ãc lñc l°ãng, thñc hiÇn nhanh chóng vì khi ký m×i ng°Ýi hoàn toàn tñ nguyÇn và tñ do. <p>M·c dù oàn vn nghÇ Langbian i qua và l°u l¡i ß m×i Ëa ph°¡ng chÉ vài ngày, viÇc g·p gá, phÕ bi¿n r¥t h¡n ch¿ nh°ng ã thu th­p °ãc 118 chï ký. Ng°Ýi ký cuÑi cùng và duy nh¥t ß Hà NÙi là NguyÅn Thåy Kha. Do tôn trÍng Ban bí th° trung °¡ng £ng và TÉnh çy Lâm Óng, khi oàn bi¿t Ban bí th° và TÉnh çy Lâm Óng ã có ý ki¿n vÁ chuy¿n i lúc oàn ang ß Hu¿, ¿n Hà NÙi oàn vn nghÇ Langbian không °a b£n tuyên bÑ này ra l¥y chï ký nh°ng NguyÅn Thåy Kha khi bi¿t ã yêu c§u °a ra và ký ngay lúc ang uÑng bia. <p>Ng°Ýi bi¿t muÙn và ký tên qua th° çng hÙ vÁ sau là NguyÅn Bá ß H­u Giang. Ng°Ýi ti¿c ã không có m·t à ký tên mÙt lúc m°Ýi l§n là Ngô Minh ß Hu¿. <p>Chung quanh b£n tuyên bÑ này có bi¿t bao nhiêu ý ki¿n tranh lu­n ¿n mãi vÁ sau này, ba tháng sau chuy¿n i v«n ch°a k¿t thúc. <p>Ph£i chng ây là cách t­p dãt dân chç, mÙt hình théc biÃu tình trên gi¥y, mÙt kiÃu "biÃu tình ch¡y" cça trí théc và anh em vn nghÇ? Ph£i chng ây là mÙt cách v­n Ùng, xách Ùng th­m chí "kích Ùng l­t Õ"? Cách làm nh° th¿ ã c§n thi¿t ch°a, có lãi hay không có lãi, có làm phéc t¡p thêm tình hình vÑn ã phéc t¡p hay không? Chúng tôi s½ nói rõ vÁ cuÙc tranh lu­n này sau, nh°ng có iÁu trong chuy¿n i dÍc °Ýng ¥t n°Ûc, b£n tuyên bÑ này chính là mÙt "hòn á thí vàng" quan iÃm và b£n l)nh cça tëng ng°Ýi. Có ng°Ýi chÉ nghe qua là ký ngay không c§n Íc l¡i, có ng°Ýi suy ngh) ¯n o Íc i Íc l¡i nhiÁu l§n mÛi ký, có ng°Ýi ã ký còn tñ ý ghi tên nhiÁu ng°Ýi khác không có m·t lúc ó mà mình tin r±ng ch¯c hÍ s½ ký khi bi¿t, có ng°Ýi phát biÃu çng hÙ nh°ng không ký vì nhiÁu lý do này khác, có ng°Ýi bË ng°Ýi khác kích Ùng v«n không ký, có ng°Ýi ký xong rÓi ngày sau l¡i xin xóa tên, có ng°Ýi ã tan hÍp ra vÁ còn quay l¡i yêu c§u °ãc ký... <p>Hai b£n ki¿n nghË và tuyên bÑ trên °ãc ¡i diÇn ba hÙi và ba t¡p chí thông qua ngày 9-11-1988, ánh máy t¡i HÙi vn nghÇ Nha Trang, công bÑ l§n §u trong cuÙc hÙp hÙi viên và cÙng tác viên cça hai hÙi Phú Khánh và Nha Trang chiÁu 10-11-1988, cing t¡i trå sß HÙi vn nghÇ Nha Trang và sau ó công bÑ l§n §u tr°Ûc công chúng t¡i cuÙc g·p gá ß Câu l¡c bÙ trung tâm du lËch Thanh niên Nha Trang tÑi 10-11-1988. <p>Phú Khánh, Nha Trang vëa tr£i qua c¡n b£o sÑ 10. BuÕi sáng biÃn Nha Trang sau c¡n bão v«n còn cái gì e dÍa ch°a tan. M·t biÃn xám tro, åc ng§u, v× vào bÝ nhïng ãt sóng vá bÍt tr¯ng hoen Ñ gi­n dï, h¥t lên bao nhiêu rác r°ßi nh° không muÑn ch¥p nh­n nhïng thé b©n thÉu trong lòng ¡i d°¡ng mênh mông cça mình. Xa tít là mÙt dáng núi mÝ chìm trong mây, g§n h¡n m¥y dãy núi chÉ còn là nhïng nét v½ xanh lam ­m nh¡t. BiÃn xa cing màu lam hòa vào chân trÝi u tÑi lÛp lÛp mây xám n·ng nÁ. Hàng dëa ven biÃn im lìm chÉ kh½ Ùng vài cành lá buông xõa mÇt mÏi. <p>Vài ng°Ýi t¯m bi¿n hi¿m hoi e dè lÙi xuÑng n°Ûc mÙt chút, sóng xám xô tung m·t vÙi vàng trß vào bÏ vÁ. Trên bÝ mÙt ng°Ýi àn ông và mÙt éa con nhÏ ngÓi chÓm hÕm nhìn ra kh¡i. Ng°Ýi bÑ g·m Õ bánh mì m·t m chiêu. éa bé mÙt tay c§m Õ bánh, tay kia chÑng c±m v» suy t° nh° ng°Ýi lÛn. Có ph£i là sñ chÝ ãi vô vÍng Ñi vÛi mÍi ng°Ýi trong mÍi hoàn c£nh? <p>ViÇn Pasteur hình nh° l·ng l½ h¡n. Tòa nhà n·ng nÁ vÛi nhïng hàng cÙt lÛn và t°Ýng quét vôi màu vàng ­m im v¯ng nhìn ra biÃn. Sau hàng rào s¯t và cÕng khóa kín, mÙt b£ng á ghi "Khu di tích bác s) A. Yersin (1863-1943)". <p>T°ãng Yersin tr°Ûc sân nhÏ bé, s¡n en huyÁn, chi¿c §u hói, bÙ râu mép r­m dính vÛi râu c^`m chÕi xà b¡nh ra trông dï dÙi nh°ng ôi m¯t l¡i ©n mÙt n×i buÓn mÇt mÏi nh° mÙt con s° tí già nhÛ ti¿c quá khé. Nhìn nghiêng, cÕ t°ãng v°¡n dài, cong xuÑng chËu ñng mÙt séc n·ng vô hình nghiÇt ngã è lên sÑ ph­n nh° tñ mình nh­n v'ác th­p tñ giá khÕ £i cho con ng°Ýi. ây là mÙt pho t°ãng bán thân nhÏ nh°ng gây ¥n t°ãng m¡nh. <p>T°ãng Yersin làm chúng tôi liên t°ßng ¿n buÕi nói chuyÇn tr°Ûc ây vÛi nhà th¡ Giang Nam, chç tËch HÙi vn nghÇ Phú Khánh. Giang Nam ã kà vÁ cuÙc ¥u tranh cça giÛi vn hóa vn nghÇ Phú Khánh à giï tên °Ýng Yersin và nhïng di tích vÁ Yersin, nhïng công trình nghiên céu vÁ Yersin ang °ãc giÛi trí théc, vn nghÇ ß ây ti¿n hành. Chúng tôi cing suy ngh) vÁ nhïng viÇc mà giÛi trí théc và vn nghÇ ß à L¡t ph£i làm vÁ Yersin vì Yersin °ãc coi là mÙt trong nhïng ng°Ýi §u tiên tìm ra à L¡t, thành phÑ du lËch tuyÇt vÝi cça Tây nguyên. ã có gi£ thuy¿t khác nói r±ng NguyÅn Thông mÛi là ng°Ýi §u tiên phát hiÇn vùng ¥t này. ây là v¥n Á c§n ph£i làm rõ b±ng nghiên céu khoa hÍc, không thà có Ënh kiÓên Ñi vÛi ng°Ýi n°Ûc ngoài hay thiên vË Ñi vÛi ng°Ýi trong n°Ûc. Dù sao i nïa vai trò cça Yersin Ñi vÛi à L¡t không nhÏ và chúng ta không °ãc quên iÁu này vì ó là biÃu hiÇn cça mÙt dân tÙc có vn hóa. <p> ' Nha Trang theo dõi tin téc trên ài phát thanh và truyÁn hình vÁ thiÇt h¡i do c¡n bão sÑ 10 gây ra, chúng tôi chia s» vÛi b¡n bè Nha Trang vÁ n×i au thiên tai muôn Ýi cça miÁn Trung và cing có trao Õi vÁ viÇc ti¿n hành các cuÙc g·p m·t, sinh ho¡t vn nghÇ trong thÝi iÃm này, t¡i ây, có gì l¥n c¥n không. Tuy nhiên cuÑi cùng anh em nh¥t trí cé làm vì n¿u nhïng sinh ho¡t nh° th¿ có nÙi dung ti¿n bÙ, góp ph§n thúc ©y công cuÙc Õi mÛi thì ó cing là cách góp ph§n v°ãt qua khó khn. V£ l¡i tr°Ûc ây, trong chi¿n tranh, giïa ¡n bom máu lía, ti¿ng hát lÝi th¡ v«n c¥t lên ó thôi, âu ph£i vì au th°¡ng mà chúng ta t¯t lÝi th¡, b·t ti¿ng hát. <p>T¡i Nha Trang, thÝi gian này anh em vn nghÇ cing ang bàn b¡c sôi nÕi vÁ hai lá th° cça Ch¿ Lan Viên và NguyÅn Kh£i gßi cho ban bí th° HÙi nhà vn. Hai lá th° °ãc ánh máy chuyÁn tay phÕ bi¿n khá rÙng. Sau này chúng tôi °ãc bi¿t hai lá th° không ph£i chÉ phÕ bi¿n ß ây mà còn ß nhiÁu n¡i khác.  ' ây chúng tôi mÛi °ãc Íc th° Ch¿ Lan Viên, ch°a °ãc Íc th° NguyÅn Kh£i. <p>Th° cça Ch¿ Lan Viên, không bi¿t có ph£i là cça nhà th¡ Ch¿ Lan Viên nÕi ti¿ng mÍi ng°Ýi Áu bi¿t hay do ai ó trùng tên, m¡o danh, dài sáu trang ánh máy, th­t ra là mÙt lá th° "ly kó rùng rãn". <p>Tác gi£ lá th° tñ cho mình là ng°Ýi çng hÙ Õi mÛi, tñ khen mình vÁ viÇc ánh giá úng th¡ lãng m¡n tiÁn chi¿n, siêu thñc, hiÇn thñc lãng m¡n, ca ngãi viÇc làm cça ban th° ký HÙi nhà vn là kËp thÝi, úng; cho vn hÍc dñ báo là sai; chê L¡i Nguyên ¤n láo khoét, ngu xu©n, xung kích mà dÑt; tÑ Thanh Th£o quõt tiÁn nhu­n bút cça Xuân DiÇu, NguyÅn Duy tñ phao mình s½ là th°Ýng vå, các nhà vn i Liên Xô buôn bán; cho Nguyên NgÍc là thâm hiÃm và ph£i cách chéc, vå c£ n°Ûc ánh ·ng Bíu là Pôn PÑt n°Ûc; NguyÅn Huy ThiÇp Õi mÛi b±ng chíi bÛi vu cáo, b¯t n cét, thi¿n dái... H§u nh° không thi¿u chuyÇn gì trên Ýi nïa. <p>Ngoài nhïng chuyÇn trên, ·c biÇt lá th° dành ¿n hai trang à nói vÁ viÇc t¡p chí Langbian ã ng "Á d«n" cça £ng oàn HÙi nhà vn nm 1979, thanh minh r¥t dài dòng và cuÑi cùng quy k¿t Langbian sÑ 3 r¥t x¥u và không hiÃu t¡i sao lên án luôn t¡p chí Sông H°¡ng và Hoàng Phç NgÍc T°Ýng là c¡ hÙi trong v¥n Á này. <p>Lá th° này ã gây "ân oán giang hÓ" r¥t lÛn. Có ng°Ýi nói ây mÛi chính là con ng°Ýi thñc cça Ch¿ Lan Viên hiÇn nguyên hình lúc cuÑi Ýi, có ng°Ýi nói Ch¿ Lan Viên ã phát iên vì bÇnh t­t au Ñm, có ng°Ói nói ây là mÙt òn ánh vào Õi mÛi trong vn nghÇ. Có mÙt ông nào ó, Íc lá th° (b£n mà sau ó chúng tôi nh­n °ãc) éc quá cé m×i o¡n l¡i phê ra ngoài lÁ mÙt câu ph£n éng en ·c të §u tÛi cuÑi. Có ng°Ýi Á nghË ng lên báo à "rÙng °Ýng d° lu­n". Riêng Hïu Loan Á nghË quay ronéo phÕ bi¿n rÙng à anh em vn nghÇ nghiên céu hÍc t­p. <p>Sau chuy¿n i vì ch°a có gi¥y phép ra sÑ 4, ban biên t­p t¡p chí Langbian ã có bài c­y ng ß các báo à tr£ lÝi Ch¿ Lan Viên và nhiÁu ng°Ýi khác °ãc nh¯c ¿n trong th° cing ã lên ti¿ng. <p>Nhïng bàn tán chung quanh hai béc th° cça Ch¿ Lan Viên và NguyÅn Kh£i càng làm cho buÕi Íc th¡ ß Câu l¡c bÙ trung tâm du lËch thanh niên Nha Trang thêm ý ngh)a. <p>Të câu chuyÇn"Màu tím hoa sim", Hïu Loan nói rÙng thêm vÁ sñ chân th­t trong th¡ và cái gi£ tong cuÙc sÑng. Bài th¡ ã v°ãt không gian và thÝi gian, i vào lòng ng°Ýi m·c d§u bË ngn c¥m thô b¡o và ¥u tr). ""ChuyÇn tôi vÁ" b±ng th¡ cça Hïu Loan là mÙt khúc tráng ca bi ph«n: <blockquote><p><i>30 nm không ph£i chuyÇn <br> mÙt sÛm mÙt chiÁu <br> mÙt ngày tù ã dài <br> nh° th¿ k÷ <br> ¥y là tù trong ngåc tÑi <br> không nghe th¥y gì <br> không nhìn th¥y gì <br> khác vô cùng vÛi tù <br> ngoài Ýi, tù giïa chã <br> lúc nào cing ph£i chéng ki¿n <br> ph£i th¥y <br> ph£i nghe... <br> mÙt thé tÙi hình <br> tâm lý chi¿n <br> lng trì</i> </blockquote> <p>VÛi nhïng o¡n Ñi tho¡i §y khinh b¡c: <p>- Vì sao anh không làm nhà? <p>- Vì tôi m¯c làm ng°Ýi. <p>- T¡i sao không i làm cán bÙ? <p>- i làm cán bÙ và i n c¯p là tôi không i. <p>Nhïng ai s½ chÑi tai và nhïng ai s½ thông c£m vÛi Hïu Loan trong bài th¡ dÓn nén ba m°¡i nm nghiÇt ngã này? Ai s½ th¥y nhói lòng khi nhìn Hïu Loan éa n°Ûc m¯t, ngh¹n giÍng lúc Íc ¿n o¡n t¥t c£ nhà ph£i "i làm trâu thÓ nh° bÑ" à ki¿m n? Ai s½ th¥y trách nhiÇm và l×i l§m cça mình khi ã °a nhà th¡ vào c£nh khÑn cùng cça c£ cuÙc sÑng v­t ch¥t và tinh th§n g§n mÙt nía Ýi ng°Ýi? <p>Bùi Minh QuÑc të khi lên à L¡t, chÉ làm °ãc vài bài th¡ tình nh°ng ã nung n¥u cho mÙt giai o¡n th¡ mÛi cça mình. M¥y bài th¡ trï tình chính lu­n l§n §u Íc trong chuy¿n i này là sñ ti¿p nÑi và phát triÃn mÙt Bùi Minh QuÑc hào hùng và §y xúc c£m thÝi chÑng Mù, vÛi h¡i thß phóng khoáng và quy¿t liÇt cça thÝi kó Õi mÛi ¥t n°Ûc. <p>Ng°Ýi nghe l·ng i vÛi mÙt o¡n th¡ mß §u nói vÁ £ng ch°a tëng có tr°Ûc ây: <blockquote>Không có ai Không có ai Có thà ng©ng nhìn trÝi Bình tâm m×i sáng Khi nhïng th±ng Ãu còn trong £ng... </blockquote> <p>Ng°Ýi nghe nÕi gai khi ti¿p c­n sñ th­t kinh hoàng mà th¡ ã công bÑ không chút e dè: <blockquote><p><i>Óng chí - ti¿ng ¥m lòng máu Ï <br> Sao có lúc vang lên l¡nh rãn th¿ này <br> "Óng chí" dao ã n±m ém nh¹m d°Ûi lòng tay <br> M°u mô ã xong và mÍi ng£ °Ýng ã ging c¡m b«y</i> </blockquote> <p>Và ng°Ýi nghe ã v× tay nh° s¥m khi bài th¡ ch¥m dét b±ng mÙt kh³ng Ënh r¥t "nhân dân": <blockquote><p><i>SuÑt mÙt Ýi b¡c tóc d°Ûi m°a bom <br> M¹ l§m lii ào h§m nuôi cách m¡ng <br> Con xin nói <br> vÛi t¥t c£ t¥m lòng và l°¡ng tri cÙng s£n <br> M¹ ch³ng ph£i £ng viên <br> Nh°ng m¹ có t¥m-th» Ï-trái-tim ròng ròng máu éa <br> Chính m¹ ché không ai - m¹ ph£i n¯m quyÁn <br> HÏi tÙi nhïng th±ng th» Ï tim en</i> </blockquote> <p>Nhïng tràng pháo tay nÓng nhiÇt (d) nhiên không ph£i mÍi ng°Ýi nghe Áu v× c£ - mà có nhïng ng°Ýi chÉ nhíu mày) dành cho bài "Nhïng ngày th°Ýng ã cháy lên" trên ây cing nh° hai bài "M¹ âu ngÝ" và "Không có gì quý h¡n Ùc l­p tñ do" cça Bùi Minh QuÑc, ß nhiÁu n¡i trên chuy¿n i dÍc °Ýng ¥t n°Ûc ph£i chng là sñ g·p gá và bùng nÕ cça nhïng iÁu tâm huy¿t ã nung n¥u bao ng°Ýi vì niÁm au chung cça tÕ quÑc hôm nay? <p>Tr°Ûc khi rÝi Nha Trang, Bùi Minh QuÑc vÛi t° cách hÙi viên HÙi nhà vn ViÇt Nam cing ã kËp hÙi ý vÛi mÙt sÑ hÙi viên khác ß ây làm thêm mÙt ki¿n nghË nïa vÁ vå tu§n báo Vn nghÇ và nghË quy¿t cça ban ch¥p hành HÙi nhà vn. ây là v¥n Á nÕi lên mà nhïng ng°Ýi quan tâm ¿n vn hÍc trong c£ n°Ûc Áu theo dõi và có thái Ù. Tr°Ûc ó, Bùi Minh QuÑc ã cùng vÛi m°Ýi hai nhà vn nhà th¡ ký tên công bÑ mÙt béc th° ngÏ trên báo chí và ban ch¥p hành HÙi vn nghÇ Lâm Óng ã hÍp toàn thà hÙi viên th£o lu­n và thông qua mÙt ki¿n nghË vÁ vå viÇc này. <p>Do nhïng cuÙc hÍp tr°Ûc giïa lãnh ¡o các hÙi ß Nha Trang không g·p °ãc Giang Nam, chç tËch HÙi vn nghÇ Phú Khánh vì Giang Nam b­n công tác khác, oàn vn nghÇ Lâm Óng ã tranh thç ¿n nhà g·p Giang Nam vÛi t° cách là çy viên ban ch¥p hành HÙi nhà vn ViÇt Nam à trao Õi thêm vÁ tình hình. <p>Anh em th¯c m¯c t¡i sao Giang Nam l¡i cing gi¡ tay "biÃu quy¿t 100%" thông qua nghË quy¿t cça ban ch¥p hành HÙi nhà vn lên án tu§n báo Vn nghÇ trong khi anh em hiÃu r±ng Giang Nam có quan iÃm khác. <p>Giang Nam than thß: "Trong không khí cça hÙi nghË ch¯c ai cing ph£i gi¡ tay thôi. Ban §u ng°Ýi ta °a ra dñ th£o nghË quy¿t quy k¿t tu§n báo Vn nghÇ ã có sai l§m nghiêm trÍng, nên ¥u tranh à sía l¡i là lÇch l¡c nghiêm trÍng ã coi nh° th¯ng lãi rÓi. Ngay chính Nguyên NgÍc cing ph£i gi¡ tay biÃu quy¿t à tñ k¿t án mình kia mà". <p>Bùi Minh QuÑc t¥n công luôn: "Th¿ thì anh ph£i vi¿t bài 'ph£n tÉnh' nói rõ l¡i quan iÃm cça mình, n¿u không qu§n chúng s½ ánh giá anh, anh s½ m¥t uy tín". <p>Sau này nhiÁu anh em nói ùa: "áng lý Giang Nam ph£i vi¿t bài 'Tôi ã bË lëa nh° th¿ nàó và công bÑ trên báo chí". <p>Rõ ràng sñ xung Ùt giïa hai xu th¿, lñc l°ãng Õi mÛi và b£o thç ã bùng nÕ, thí thách quan i¿m, b£n l)nh và c£ nhân cách cça tëng ng°Ýi. NhiÁu thç o¡n, x£o thu­t vÁ các m·t tÕ chéc, ph°¡ng théc ¥u tranh ã °ãc sí dång vào cuÙc ¥u. Rõ ràng là nhïng ng°Ýi Õi mÛi muÑn chi¿n th¯ng ph£i nhanh chóng thÑng nh¥t ý chí, t­p hãp lñc l°ãng và mài s¯c vi khí cça mình à vào cuÙc. <p align=center>*** <p>oàn vn nghÇ Langbian muÑn rÝi Nha Trang sÛm à ti¿p tåc cuÙc hành trình còn r¥t dài nh°ng sau c¡n bão sÑ 10 và li låt, c§u Tuy Hòa ã bË t¯c ch°a i °ãc nên oàn quy¿t Ënh i vòng lên °Ýng Tây nguyên. Thñc ra oàn cing muÑn i qua aklak và Gia Lai-Kontum, hai anh em Tây nguyên ruÙt thËt cça Langbian nh°ng vì °Ýng quá xa, xng và tiÁn chu©n bË ít Ïi nên ban §u Ënh không i, nh°ng nay vì t¯c °Ýng quÑc lÙ 1 nên oàn quy¿t tâm i. ¤u cing là "sÑ mÇnh" n¿u có "sÑ mÇnh", vì chính t¡i aklak mà chuy¿n i ã trß thành mÙt "cuÙc v­n Ùng có tính cách bè phái, mang màu s¯c chính trË, lãi dång công khai và dân chç" nh° bË quy k¿t sau này, xu¥t phát të sñ báo Ùng cça aklak. <p>QuÑc lÙ 19 i Buôn Ma ThuÙt x¥u quá. Quãng °Ýng të Ninh Hòa qua khÏi èo Phång Hoàng chÉ kho£ng 60 cây sÑ mà xe i m¥t h¡n hai giÝ nên oàn xu¥t phát ß Nha Trang lúc 1 giÝ tr°a mà ¿n g§n 6 giÝ chiÁu mÛi ¿n Buôn Ma ThuÙt. <p>oàn tìm ¿n Ban v­n Ùng thành l­p HÙi vn nghÇ aklak ß c¡ quan Sß vn hóa thông tin thì mÍi ng°Ýi ã vÁ c£, oàn nhÝ m¥y nhân viên ß t­p thà t¡i ây nh¯n l¡i h¹n sáng mai làm viÇc và i tìm ch× nghÉ. Các nhà khách ß trung tâm thË xã ã h¿t ch× nên ng°Ýi ta giÛi thiÇu ¿n nhà khách tÉnh çy ß biÇt iÇn B£o ¡i ci. <p> ' âu cing g·p dinh, iÇn, nhà nghÉ cça B£o ¡i. Vua có khác! <p>BiÇt iÇn B£o ¡i là mÙt khu v°Ýn yên t)nh ß ngo¡i ô cça thË xã, rÙng kho£ng hai hecta. MÙt ngôi nhà gác dài b±ng g×, ¡n gi£n nh°ng hài hòa giïa khung c£nh chung quanh. Qu£ thñc nhïng nhà thi¿t k¿ có trình Ù th©m mù cao. CÕng vào biÇt iÇn có lÑi i lÛn ß giïa và hai °Ýng chung quanh ch¡y vòng ra sau tr£i nhña. V°Ýn trÓng ç lo¡i cây, m×i thé hai cây, trÓng Ñi xéng quanh tråc °Ýng. Ngay sau cÕng vào là hai cây long não lÛn, cành mÍc të gÑc và v°¡n tán sum suê nh° mÙt cây ¡i thå. RÓi d°¡ng liÅu, soài, b¡, dëa, sng l», ngÍc lan, tùng... T¥t c£ Áu có v» hùng v), hoang dã và h¡i âm u. <p>Ng°Ýi ta mÛi xây thêm m¥y dãy nhà phå làm phòng ngç cho khách du lËch, trông thñc dång, x¥u xí, phá vá v» hài hòa cça khung c£nh. ChÉ có mÙt ngôi nhà gác mÛi xây kiÃu nhà sàn dân tÙc dành cho chuyên gia n°Ûc ngoài trông có v» th©m mù. <p>Ta lên án sñ h°ßng thå cça vua chúa ngày x°a nh°ng ngày nay l¡i dùng các dinh, iÇn này à làm n¡i nghÉ ng¡i cho các ông lÛn, không ph£i chÉ ß Buôn Ma ThuÙt mà nhiÁu n¡i khác cing th¿. Có ph£i thÝi ¡i nào nhïng k» c§m quyÁn cing thích h°ßng thå? T¡i sao không dành nhïng n¡i này à làm cung thi¿u nhi, nhà b£o tàng vn hóa hay nhà sáng tác cho vn nghÇ s) m·c dù cing ã có chç tr°¡ng nh° th¿? Anh em vn nghÇ nói th³ng iÁu này có làm cho các "ông lÛn" ph£i nhéc nhÑi không, hay l¡i nÕi gi­n lên và chåp ngay mÙt cái mi lên §u vn nghÇ? N¿u vn nghÇ là l°¡ng tri thì vn nghÇ ph£i nói th³ng iÁu mình ngh), vn nghÇ chân chính không làm vn nô, bÓi bút cho b¥t cé ai và không th¿ lñc b¡o quyÁn nào có thà d­p t¯t ti¿ng nói chân chính cça vn nghÇ. <p>Sáng hôm sau oàn ¿n Sß vn hóa thông tin, r¥t may g·p °ãc toàn thà th°Ýng trñc ban v­n Ùng thành l­p HÙi vn nghÇ aklak. Nghe nói ây là ban v­n Ùng °ãc l­p l§n thé ba, vì tr°Ûc ó hai l§n Áu do ¥u á nhau nên không thành, ph£i gi£i thÃ. Ban vân Ùng hiÇn nay có Châu Kh¯c Ch°¡ng, tr°ßng ban Tuyên giáo tÉnh çy kiêm tr°ßng ban; D°¡ng Thanh Tùng, phó giám Ñc Sß vn hóa thông tin kiêm phó tr°ßng ban; Y Tim, phó tr°ßng ban và inh Hïu Tr°Ýng çy viên th°Ýng trñc, và mÙt sÑ çy viên khác. Th°Ýng trñc Ban v­n Ùng mÛi có quy¿t Ënh chÉ Ënh bÙ ph­n chuyên trách nên triÇu t­p hÍp à bàn k¿ ho¡ch. Th¿ là oàn vn nghÇ Langbian ã ¿n 'úng lúc (hay không úng lúc?) à làm viÇc vÛi c£ t­p thà th°Ýng trñc ban v­n Ùng. Rút kinh nghiÇm ß Nha Trang - Phú Khánh, oàn vn nghÇ Langbian phân công nh° sau trong các cuÙc ti¿p xúc: Bùi Minh QuÑc, tr°ßng oàn ¡i diÇn HÙi vn nghÇ Lâm Óng làm công tác ngo¡i giao giÛi thiÇu khái quát vÁ các ho¡t Ùng cça HÙi vn nghÇ Lâm Óng và nhïng v¥n Á chung c§n trao Õi; B£o Cñ giÛi thiÇu t¡p chí vn nghÇ Langbian, ki¿n nghË cça HÙi vn nghÇ Lâm Óng vÁ vå tu§n báo Vn nghÇ, ki¿n nghË cça các hÙi vn nghÇ Ëa ph°¡ng và b£n tuyên bÑ cá nhân (ã thông qua ß Phú Khánh); Hoàng Nh° Thçy An, L°u Hïu Nhi Di lo phát hành sách, t¡p chí Langbian. Ngoài ra Hïu Loan và các thành viên cça HÙi vn nghÇ Lâm Óng khi ti¿p xúc vÛi giÛi vn nghÇ và công chúng s½ ti¿p xúc vÛi t° cách là nhïng ng°Ýi sáng tác, ho¡t Ùng vn hÍc nghÇ thu­t. <p>Sau khi oàn vn nghÇ Langbian trình bày mÍi chuyÇn, tëng thành viên cça th°Ýng trñc ban v­n Ùng HÙi vn nghÇ aklak Áu phát biÃu hoan nghênh nhiÇt tình và xu th¿ Õi mÛi cça Lâm Óng nh°ng vì ban v­n Ùng mÛi thành l­p, ch°a có t° cách pháp nhân(?), ch°a hÍp bàn k¿ ho¡ch nên không tiÇn ký chung ki¿n nghË vÛi các hÙi b¡n mà s½ có ý ki¿n riêng sau. <p>ang lúc trao Õi, Vn Thanh, tr°ßng ban biên t­p t¡p chí Vn nghÇ aklak, ¿n báo tin sáng nay Phòng vn nghÇ ài phái thanh - truyÁn hình aklak có tÕ chéc mÙt cuÙc tÍa àm góp ý mÙt sÑ bài th¡ ang có v¥n Á tranh lu­n, ch°a °ãc phát trên ài và ban tÕ chéc nghe tin có oàn vn nghÇ Langbian ¿n nên mÝi sang tham dñ. <p>oàn nhanh chóng k¿t thúc cuÙc làm viÇc vÛi ban v­n Ùng HÙi vn nghÇ Ã sang dñ vÛi ài úng lúc Vn Th£nh, tr°ßng phòng vn nghÇ cça ài cho xe ¿n ón. <p>CuÙc tÍa àm ß ài có kho£ng h¡n m°Ýi ng°Ýi dñ, gÓm cán bÙ phòng vn nghÇ và mÙt sÑ cÙng tác viên, t­p trung trao Õi vÁ hai bài th¡ cça NguyÅn M¡nh T¥n và Vn Thanh. <p>NguyÅn M¡nh T¥n, mÙt ng°Ýi vi¿t t¡i ch× të tr°Ûc gi£i phóng, hiÇn nay là chç nhiÇm mÙt hãp tác xã ch¿ bi¿n cà-phê ß Buôn Ma ThuÙt, vÛi bài th¡ "Sáng nay" phô bày mÙt hiÇn thñc au Ûn, úc k¿t trong mÙt so sánh c£m giác tâm tr¡ng l¡ lùng: <blockquote><p><i>ThÝi chi¿n <br> Sáng nay <br> Théc d­y <br> MÛi th¥y mình còn sÑng <br> ... <br> ThÝi bình <br> Sáng nay <br> Théc d­y <br> Th¥y mình s¯p ch¿t </i></blockquote> <p>Và hình £nh cuÙc Ýi th°Ýng xót xa vÛi tình c£nh h¿t g¡o, h¿t cám, h¿t m¯m, vã bó gÑi, con gåc §u, heo tung chuÓng, vÛi hàng ngàn nghË quy¿t hay nh°ng thñc hành quá dß, vÛi rëng cÝ, pa-nô, áp-phích hoàn thành k¿ ho¡ch nh°ng ng°Ýi ta v«n v°ãt biên, vÛi xe tng ngç vùi trên t£ng á (t°ãng ài xe tng chi¿n th¯ng ß ngã sáu Buôn Ma ThuÙt), vÛi Chúa bi¿n thành t°ãng á rÓi Chúa l¡i v«y tay chào... <p>úng là mÙt bài th¡ "khó chËu". <p>Bài "B¡n bè ¡i, có l½ nào? " cça Vn Thanh r¥t dài, tÛi b£y trang ánh máy, nh°ng nhéc nhÑi nh¥t là hai câu: <p>Tôi bây giÝ nh° qu£ tréng ung <p>£ng ¥p suÑt hai m°¡i lm nm không nß °ãc <p>Nhïng ng°Ýi t¡i ch× dñ tÍa àm phát biÃu ý ki¿n r¥t sôi nÕi, h§u nh° thÑng nh¥t quan iÃm là các bài th¡ tuy ph£n ánh hiÇn thñc nh°ng tính t° t°ßng y¿u, bi quan, nói cho h£ gi­n, cm gi­n nhiÁu h¡n yêu th°¡ng, tâm nhiÁu nh°ng tình ít, không chÉ ra °ãc lÑi thoát, lãnh ¡o không thà ch¥p nh­n... <p>Khi °ãc mÝi phát biÃu, anh em vn nghÇ Langbian Áu hoan nghênh viÇc làm cça ài, vì tuy không sí dång bài và trong tÍa àm có nhiÁu ý ki¿n phê phán nh°ng ã tÕ chéc tÍa àm là ã tôn trÍng vn nghÇ, tôn trÍng tác gi£ (có mÝi tác gi£ dñ), tuy nhiên ý kiÓên riêng vÁ các bài th¡ và nhïng v¥n Á quan iÃm sáng tác l¡i khác vÛi nhïng ý ki¿n phê phán ã °ãc phát biÃu. <p>B£o Cñ cho r±ng n×i au nào cça con ng°Ýi cing c§n °ãc ph£n ánh vào vn hÍc, kà c£ nhïng niÁm au r¥t riêng và niÁm au chung cça mÍi ng°Ýi. Riêng n×i au trong các bài th¡ trên l¡i không ¡n l» mà r¥t phÕ quát, ó là sñ th.­t c§n °ãc nói ra. Không ph£i bài th¡ nào cing chÉ ra °ãc lÑi thoát. Tìm lÑi thoát ra khÏi hiÇn thñc au buÓn cça ¥t n°Ûc là trách nhiÇm cça toàn xã hÙi, ·c biÇt là cça nhïng ng°Ýi lãnh ¡o ché không ph£i là cça riêng nhà th¡, trong mÙt bài th¡. Vn nghÇ nói lên sñ th­t, dù gay g¯t cay ¯ng nh°ng lãnh ¡o ph£i l¯ng nghe ché vn nghÇ không ph£i gò bút cÑ vi¿t, cÑ nói cách nào cho vëa lòng lÍt tai lãnh ¡o. <p>Hïu Loan, të tr°Ýng hãp riêng ·c biÇt cça mình, nói vÁ cái chung r¥t gay g¯t: "Các anh ã l¡c h­u sau tôi 30 nm vì bây giÝ mÛi ·t ra nhïng v¥n Á nh° th¿. Tôi v«n là cây g× vuông chành ch¡nh suÑt Ýi không chËu ½o tròn à ln long lóc. Cái tâm mÛi là iÁu quan trÍng trong vn hÍc. 'Chï tâm kia mÛi b±ng ba chï tàí. VÁ kù thu­t không dám chïa th¡ ai, n¿u th¡ xu¥t phát të tâm. Sai l§m cça ch¿ Ù là ã Á cao giai c¥p tính, ¿n chÉ còn ³ng c¥p thÑng trË. Giai c¥p tính không b±ng nhân ¡o tính. Vn ch°¡ng cça qu§n chúng hiÇn nay r¥t v) ¡i, thÑng trË ph£i soi vào à sía. Nhïng ng°Ýi t¡o ra sai l§m ph£i sía ché không ph£i b¯t vn nghÇ sía. Không °ãc Éa ra à b¯t ng°Ýi ta hÑt, ph£i tñ hÑt i. <p>Ngày tr°Ûc tôi làm bài th¡ có câu: <blockquote><p><i>Cå HÓ nh° TrÝi cao <br> Kêu làm sao cho th¥u</i> </blockquote> <p>Xuân DiÇu biên t­p, yêu c§u sía nh°ng tôi không sía vì rõ ràng cå HÓ không xa cách qu§n chúng nh°ng ß nhiÁu Ëa ph°¡ng nhân dân bË àn áp v«n kêu không th¥u cå HÓ. <p>Ngày x°a Tr§n T¿ X°¡ng ã vi¿t: <blockquote><i>MÙt tuÓng rách r°Ûi con nh° bÑ <br> Ba chï nghêu ngao vã chán chÓng</i> </blockquote> <p>ó là n×i au cça thñc t¿ cuÙc sÑng. Chúng ta vi¿t hôm nay cing th¿ mà thôi. <p>Theo Bùi Minh QuÑc, bài th¡ cça NguyÅn M¡nh T¥n là ti¿ng kêu céu të d°Ûi áy xã hÙi, r¥t th­t lòng nên ng°Ýi nghe ph£i trn trß, không thà thÝ ¡. iÁu ó s½ góp ph§n thúc ©y công cuÙc Õi mÛi hôm nay vì à Õi mÛi ph£i làm hai iÁu: gi£i quy¿t th¿ lñc b£o thç trong bÙ máy £ng và Nhà n°Ûc, Óng thÝi gi£i quy¿t tình tr¡ng thÝ ¡, éng ngoài cuÙc cça nhiÁu ng°Ýi. Bài th¡ Vn Thanh là ti¿ng nói §y trách nhiÇm vÁ sñ sai l§m kéo dài vëa qua nên c§n ph£i °ãc l¯ng nghe và trân trÍng. <p>Sau ý ki¿n cça khách, cuÙc tÍa àm sôi nÕi h³n lên, i vào tranh lu­n nh°ng lúc ó ã quá tr°a rÓi. Anh em Á nghË chiÁu ti¿p tåc trao Õi nïa và chuyÃn thành mÙt buÕi g·p gá nói chuyÇn vn nghÇ giïa oàn khách vÛi anh em sáng tác ß Ëa ph°¡ng, mÝi thêm ng°Ýi tham dñ. Tuy ¿n tÑi ài ph£i tÕ chéc mÙt buÕi g·p gá giïa oàn khách vÛi công chúng yêu vn th¡ cça thË xã nh°ng ài v«n nhiÇt tình tÕ chéc ti¿p cuÙc g·p gá buÕi chiÁu. <p>iÁu l¡ là nhïng ng°Ýi ã phê phán m¡nh m½ th¡ NguyÅn M¡nh T¥n và Vn Thanh khi °ãc yêu c§u Íc th¡ l¡i Íc nhïng bài có nÙi dung và xu th¿ t°¡ng tñ. Ph£i chng ng°Ýi ta ã nói không th­t lòng, theo mÙt ý Ó chÉ ¡o hay ng°Ýi ta nói theo nhïng giáo iÁu ã trß thành tín iÁu, thành thói quen, nh¥t là trong hÙi nghË, nh°ng tñ thâm tâm, vÛi sñ tác Ùng m¡nh m½ cça thñc t¿ cuÙc sÑng, ng°Ýi ta ã ngh) khác và vi¿t khác h¡n trong tác ph©m ích thñc cça mình? Ph£i chng ó là tín hiÇu áng mëng cça Õi mÛi? Chính trong buÕi chiÁu này, nhïng ng°Ýi tham dñ ã ký vào b£n "tuyên bÑ" òi dân chç mà sau này hÍ ph£i bË kiÃm iÃm(?!). <p>BuÕi tÑi g·p gá công chúng là mÙt buÕi thú vË và chéng tÏ tài tÕ chéc cça ài. T¥t c£ chÉ chu©n bË trong mÙt buÕi chiÁu nh°ng hÙi tr°Ýng §y ng°Ýi, gÓm nhiÁu thành ph§n, të cán bÙ lãnh ¡o cho ¿n sinh viên, hÍc sinh. D°¡ng Thanh Tùng giÛi thiÇu oàn khách r¥t trân trÍng. Linh Nga, cô gái "Dê, nguyên vn công, là ng°Ýi d«n ch°¡ng trình tuyÇt h£o, sinh Ùng vÛi giÍng Hà NÙi ngÍt ngào. Có c£ ng°Ýi ngâm th¡ và hát nh¡c minh hÍa. <p>Hïu Loan l¡i nói chuyÇn "Màu tím hoa sim", Íc"Hoa lúa","Khát vÍng hi¿n dâng", Bùi Minh QuÑc nói vÁ hình £nh ng°Ýi m¹ trong th¡ mình të "M¹ ào h§m" thÝi kháng chi¿n và nhïng iÁu "M¹ âu ngÝ" hôm nay, qua m¥y bài th¡ chính lu­n trï tình n©y lía. B£o Cñ nói vÁ nhóm ViÇt và vn hÍc yêu n°Ûc ti¿n bÙ t¡i các ô thË miÁn Nam tr°Ûc ây. Hoàng Nh° Thçy An ngâm "Bên kia sông uÑng" hào hùng cça Hoàng C§m ã bao l§n ngân vang trong nhïng êm Ñt lía ¥u tranh cça sinh viên hÍc sinh miÁn Nam. L°u Hïu Nhi Di, thành viên tr» nh¥t cça oàn, sinh viên ¡i hÍc tÕng hãp mÛi ra tr°Ýng cing °ãc mÝi Íc th¡ tình. Do ban tÕ chéc quý khách yêu c§u và ng°Ýi nghe cing nhiÇt tình - dù buÕi g·p gá nói chuyÇn kéo dài ¿n khuya - nên t¥t c£ thành viên trong oàn Áu ph£i xu¥t hiÇn. ây là buÕi ra m¯t công chúng §y ç nh¥t cça oàn trong suÑt chuy¿n i. Ph£i chng iÁu này ã tác Ùng m¡nh ¿n aklak, gây nên nhïng ph£n éng không thu­n lãi sau này? <p>Không ph£i chÉ chëng ó. L¡i còn thêm mÙt buÕi g·p gá nïa. Sáng hôm sau, oàn ã dñ Ënh lên °Ýng nh°ng anh em ß Ëa ph°¡ng l¡i níu kéo ß thêm mÙt ngày nïa à dñ sinh ho¡t k÷ niÇm 100 ngày m¥t nhà th¡ Thanh TËnh. <p>BuÕi sinh ho¡t này tÕ chéc t¡i quán cà-phê NhÛ.  ' ây quán "NhÛ"mÛi ra Ýi nên °ãc phép"nhÛ", ché quán "Bâng khuâng", mÙt quán nÕi ti¿ng të tr°Ûc gi£i phóng thì sau 75 không °ãc"bâng khuâng" nïa, ph£i tñ xóa b£ng hiÇu vì bË phê phán ·t tên nh° th¿ thi¿u quan iÃm, m¥t l­p tr°Ýng. Dù sao, sñ tÓn t¡i cça quán NhÛ cing là mÙt ti¿n bÙ áng mëng. <p>Quán NhÛ ¡n s¡, mái tranh, vách li¿p, trang trí ¡n gi£n, bàn gh¿ làm b±ng gÑc cây ·t chung quanh các cÍc tiêu trong mÙt khu sân nhÏ nh°ng gÍn gàng ¥m cúng. Chç quán là anh Thông, mÙt ng°Ýi có §u óc tÕ chéc. Quán ã thñc hiÇn nhiÁu buÕi sinh ho¡t vn nghÇ nh° triÃn làm tranh, £nh nghÇ thu­t, giÛi thiÇu nh¡c tiÁn chi¿n, th¡ Quang Ding... ây là mÙt hình théc tÕ chéc, t­p hãp mÛi m», áng chú ý. Nghe chç quán nói ban §u r¥t khó khn, ph£i làm nhiÁu ¡n të và ph£i xin ¿n sáu con d¥u mÛi °ãc phép làm. Nhïng sinh ho¡t ß ây °ãc cán bÙ các ngành vn hóa vn nghÇ tham dñ và giúp á. <p>BuÕi sinh ho¡t k÷ niÇm 100 ngày m¥t cça Thanh TËnh quy tå khá ông ng°Ýi dñ gÓm nhiÁu nhóm, anh em ho¡t Ùng vn nghÇ, giáo viên, sinh viên hÍc sinh và c£ nhïng ng°Ýi yêu th¡ ß cách thË xã 20, 30 cây sÑ cing tìm ¿n. Có hai ng°Ýi nói chuyÇn vÁ cuÙc Ýi, sñ nghiÇp thi ca cça Thanh TËnh. Ban tÕ chéc giÛi thiÇu hai ng°Ýi này là s) quan Quân Ùi nhân dân ViÇt Nam vÁ h°u, tr°Ûc ây ã có g·p gá, tëng công tác chung vÛi Thanh TËnh. Ti¿p ó là minh hÍa th¡, các ý ki¿n phát biÃu vÁ th¡ Thanh TËnh. Vì nÙi dung chu©n bË sµn t°¡ng Ñi dài nên oàn khách chç y¿u ngÓi nghe, không phát biÃu ý ki¿n. Tr°Ûc khi ra vÁ, do ban tÕ chéc và nhïng ng°Ýi tham dñ yêu c§u, Hïu Loan có lên phát biÃu vài lÝi và Íc bài "Màu tím hoa sim". <p>¤'n t°ãng cça oàn vÁ aklak r¥t tÑt ¹p, r¥t "nhÛ" và "bâng khuâng", nh°ng th­t b¥t ngÝ, sau này khi ra ¿n Hu¿, oàn mÛi bi¿t Ban tuyên giáo aklak ã báo cáo lên Ban tuyên hu¥n Trung °¡ng vÁ viÇc làm sai trái cça oàn vn nghÇ Langbian ã i v­n Ùng, có tính cách bè phái, xách Ùng, kích Ùng, v.v... và v.v... Sau ó, vÛi iÇn m­t cça Ban bí th° Trung °¡ng £ng gßi TÉnh çy Lâm Óng và t¥t c£ các tÉnh thành çy, công vn cça U'y ban trung °¡ng Liên hiÇp vn hÍc nghÇ thu­t ViÇt Nam gßi các hÙi vn nghÇ và ban tuyên giáo các tÉnh, thành trong c£ n°Ûc nghiêm kh¯c phê phán chuy¿n i cça oàn vn nghÇ Lâm Óng làm chuy¿n i nÕi lên nh° mÙt sñ kiÇn nghiêm trÍng. Tuy nhiên ó là chuyÇn vÁ sau, còn bây giÝ thì oàn vn nghÇ Langbian v«n ph¡i phÛi ti¿p tåc cuÙc hành trình, trên chi¿c xe sñc néc mùi cà-phê lëng danh Buôn Ma ThuÙt mà NguyÅn M¡nh T¥n ã bi¿u oàn ¿n ba ký, sau này oàn em t·ng l¡i b¡n bè trên dÍc °Ýng i và uÑng mãi suÑt c£ chuy¿n i cho tÛi khi vÁ à L¡t v«n ch°a h¿t. (H°¡ng vË cça cà-phê aklak, t¥m lòng và tình c£m cça anh em vn nghÇ aklak Ñi vÛi Langbian v«n không hÁ nh¡t i dù sau này chúng tôi bi¿t Châu Kh¯c D°¡ng, tr°ßng ban tuyên giáo kiêm tr°ßng ban v­n Ùng HÙi vn nghÇ aklak ã nói là không muÑn ti¿p oàn, ã ngn c£n không cho oàn °a các nÙi dung ki¿n nghË, tuyên bÑ ra, ã yêu c§u Sß vn hóa thông tin cho xng à tÑng xu¥t oàn i sÛm... Chao ôi! Chúng tôi không buÓn cho mình mà chÉ tñ hÏi HÙi vn nghÇ aklak s½ i vÁ âu khi có mÙt ng°Ýi phå trách nh° th¿!) <p align=center>*** <p>QuÑc lÙ 14 d«n vào cía ngõ thË xã Pleiku rñc vàng hoa h°Ûng d°¡ng dài ¿n m¥y cây sÑ, tràn lên giïa s°Ýn núi Hàm RÓng. ây là lo¡i hoa quó d¡i, hoa nhÏ và dân giã, không ch£i chuÑt ài các nh° h°Ûng d°¡ng cça ph°¡ng tây, nh°ng vào cuÑi ông này là mùa hoa nß, hàng triÇu óa hoa quó th¯p sáng c£ mÙt vùng rëng núi. <p>H°Ûng d°¡ng gãi nhÛ nhiÁu iÁu: <blockquote><p><i>Lòng em nh° óa h°Ûng d°¡ng <br> Trm nghìn Õ l¡i mÙt ph°¡ng m·t trÝi</i> <br> (ca dao?) </blockquote> <blockquote><p><i>H°Ûng d°¡ng lòng thi¿p nh° hoa <br> Lòng chàng l©n th©n e tà bóng d°¡ng</i> <br> (Chính phå ngâm khúc) </blockquote> <p>Ai là h°Ûng d°¡ng, ai là m·t trÝi? Bao nhiêu ng°Ýi con gái ã h°Ûng lòng mình vÁ mÙt ph°¡ng rñc rá, bao nhiêu ng°Ýi con trai ã xéng áng là v§ng thái d°¡ng ánh sáng chan hòa. Bao nhiêu h°Ûng d°¡ng ã tàn và thái d°¡ng ã chìm t¯t. Tây nguyên là xé sß cça h°Ûng d°¡ng. oàn vn nghÇ Langbian ra i vÛi lÝi chào tiÅn biÇt cça h°Ûng d°¡ng à L¡t cuÑi èo Prenn, g·p l¡i h°Ûng d°¡ng ß Énh Ph°ãng Hoàng trên °Ýng ¿n vÛi aklak, bây giÝ l¡i i giïa rëng hoa vàng trên lÑi vào "¥t n°Ûc éng lên" cça anh hùng Núp. H°Ûng d°¡ng ph£i có vË trí xéng áng h¡n trong xúc c£m cça nhïng ng°Ýi sáng t¡o vn hÍc nghÇ thu­t vÁ Tây nguyên. <p>HÙi vn nghÇ Gia Lai - Kontum mÛi °ãc thành l­p, ra m¯t ban ch¥p hành lâm thÝi tháng tr°Ûc. Hôm ó vn nghÇ Langbian không sang chia vui °ãc nên l§n này ¿n tr°Ûc h¿t là à chào mëng b¡n. Trå sß hÙi mÛi °ãc c¥p ß sÑ 86 °Ýng Phan BÙi Châu g§n trung tâm thË xã. Nhà cing khá rÙng tuy trang bË ban §u còn ¡n s¡. MÙt phòng tr°ng bày tranh, t°ãng, £nh nghÇ thu­t ngay trong c¡ quan chào mëng buÕi ra m¯t cça ban ch¥p hành hÙi v«n còn. <p>Chúng tôi g·p h§u nh° ç c£ lãnh ¡o và cán bÙ c¡ quan hÙi b¡n: chç tËch TrËnh Kim Sung, phó chç tËch NguyÅn Kh¯c Quán và nhïng ng°Ýi khác nh° Nay Nô, Thu Loan, Tu¥n, Huy... C¡ quan mÛi thành l­p nh°ng ã có biên ch¿ nhiÁu h¡n Lâm Óng. Lâm Óng chÉ có chín ng°Ýi, trong ó có mÙt chu©n bË vÁ h°u, có l½ là mÙt hÙi vn nghÇ tÉnh ít cán bÙ nh¥t n°Ûc. <p>HÙi vn nghÇ Gia Lai - Kontum r¥t quý khách, lo cho khách n ß chu áo. Cing nh° nhiÁu n¡i khác ây là sñ giúp á quý báu cho oàn vn nghÇ Langbian trong chuy¿n hành trình dài vì vn nghÇ Langbian giàu tình c£m, tâm huy¿t nh°ng nghèo v­t ch¥t quá. Chúng tôi ã tÕ chéc mÙt cách h¡i phiêu l°u vÛi tinh th§n vëa i vëa kh¥t thñc" b¡n bè. <p>Trong buÕi làm viÇc chung vÛi lãnh ¡o hÙi b¡n, b¡n tán thành ki¿n nghË cça ba hÙi Lâm Óng, Phú Khánh, Nha Trang ã ký, nh°ng có v» dè ·t tr°Ûc nhïng iÃm ki¿n nghË h¡i m¡nh m½. B¡n trình bày tình hình hÙi mÛi thành l­p, còn nhiÁu khó khn, c§n h¿t séc tranh thç lãnh ¡o tÉnh b±ng các ph°¡ng pháp khéo léo, có séc thuy¿t phåc à °ãc h× trã. ViÇc cå thà mà hai hÙi thÑng nh¥t là th£o ra mÙt b£n ki¿n nghË vÁ hãp tác toàn diÇn giïa các hÙi vn nghÇ ba tÉnh Tây nguyên hai bên ký ngay và sau ó chuyÃn ti¿p cho aklak. Rõ ràng Tây nguyên là mÙt vùng ¥t Ùc áo cça tÕ quÑc mà vn hóa vn nghÇ cing có ·c tr°ng c§n phát huy b±ng sñ phÑi hãp ho¡t Ùng giïa nhïng ng°Ýi ho¡t Ùng vn hÍc nghÇ thu­t ba tÉnh. <p>HÙi b¡n ã nhanh chóng tÕ chéc mÙt cuÙc g·p gá vÛi anh chË em sáng tác và cán bÙ các ngành vn hóa t° t°ßng t¡i th° viÇn tÉnh và mÙt êm g·p gá công chúng t¡i Nhà vn hóa trung tâm. <p>H§u nh° ß âu cing th¿, viÇc ký hay không ký vào b£n tuyên bÑ cá nhân là mÙt sñ lña chÍn không ¡n gi£n. Chúng tôi coi ó là quyÁn tñ do hoàn toàn cça m×i ng°Ýi nh°ng sñ tranh lu­n, ánh giá cça mÍi ng°Ýi Ñi vÛi m×i ng°Ýi vÁ viÇc này l¡i là quyÁn cça công chúng. Trong cuÙc g·p ß th° viÇn tÉnh t¡i Pleiku có giáo s° ¯c tham dñ. Giáo s° ¯c Óng tình vÛi cách ·t v¥n Á nh°ng vì là cán bÙ ß Hà NÙi ¿n Ëa ph°¡ng công tác nên không tiÇn ký. ·ng Kim T¥n, phó Ban tuyên giáo Gia Lai - Kontum, mÙt ng°Ýi làm th¡ cça tÉnh, phát biÃu r¥t dài, ¡i ý hoan nghênh Õi mÛi nh°ng c§n ph£i chÝ ãi vì nghË quy¿t 05 mÛi ra Ýi mÙt nm, thÝi gian cón quá ít, và không £ Ùng gì ¿n viÇc ký tuyên bÑ. NguyÅn ×, mÙt ng°Ýi làm th¡, ¿n hÍp muÙn, yêu c§u °a ngay vn b£n ¿n à ký và phát biÃu h¡i gay g¯t, Á nghË nhïng ng°Ýi tham dñ nói rõ quan iÃm cça mình, không nói lòng vòng, ph£i tÏ thái Ù cça mình ngay Ñi vÛi viÇc ký vào b£n tuyên bÑ mà theo anh là hoàn toàn c§n thi¿t và chính áng. Thái Ù vça NguyÅn × có thà làm mÙt sÑ ng°Ýi khó chËu. Nh°ng bi¿t sao, tÏ thái Ù là quyÁn cça m×i ng°Ýi và trong nhiÁu v¥n Á cça cuÙc sÑng, viÇc va ch¡m vÁ quan iÃm là iÁu bình th°Ýng, nh¥t là trong cuÙc ¥u tranh cho Õi mÛi hiÇn nay. <p align=center>*** <p>Chúng tôi rÝi Gia Lai - Kontum i Ngh)a Bình, n¡i ang kh©n tr°¡ng chu©n bË k÷ niÇm 200 nm chi¿n th¯ng Ñng a. <p>Të Pleiku, theo quÑc lÙ 19, qua khÏi èo An Khê là b¯t §u huyÇn Tây S¡n, quê h°¡ng NguyÅn HuÇ. oàn Ënh vào thm Nhà b£o tàng Quang Trung nh°ng k¹t c§u không i °ãc. Ng°Ýi ta ang sía chïa, mß rÙng cây c§u nhÏ b¯c ngang qua mÙt nhánh cça sông Côn, trên °Ýng i vào nhà b£o tàng và các di tích khác n¡i quê h°¡ng NguyÅn HuÇ. <p>i ngang qua n¡i này, anh em l¡i nhÛ ¿n "Ph©m ti¿t" cça NguyÅn Huy ThiÇp và b¯t §u lu­n vÁ anh hùng và nhân v­t anh hùng trong vn hÍc. Ho¡t Ùng vn nghÇ kà cing thú vË. i suÑt sáu nghìn cây sÑ không bao giÝ h¿t chuyÇn. ChuyÇn nào cing hào héng sôi nÕi, không ph£i nói tào lao à gi¿t thì giÝ mà nói b±ng t¥t c£ tâm hÓn và nhiÇt huy¿t cça mình, có lúc °a ¿n tranh cãi gay g¯t, ngay trong oàn. <p>MÍi ng°Ýi Áu thÑng nh¥t anh hùng cing là con ng°Ýi có nhïng khía c¡nh th°Ýng tình. Bi¿t yêu, th­m chí yêu nhiÁu hay nói cách khác, mê gái cing là chuyÇn bình th°Ýng cça anh hùng, không có gì áng chê trách hay h¡ ph©m giá cça anh hùng. Chính iÁu ó mÛi làm cho anh hùng là con ng°Ýi, g§n gii vÛi con ng°Ýi. Riêng NguyÅn HuÇ có ba vã, theo"Hoàng Lê nh¥t thÑng chí" tr°Ûc khi ra B¯c c°Ûi NgÍc Hân có tuyên bÑ mÙt câu r¥t dân dã mà cing r¥t ngang tàng: "Ta chÉ mÛi quen gái Nam Hà, ch°a bi¿t con gái B¯c Hà, nay cing nên thí mÙt chuy¿n xem có tÑt không. " <p>Lu­n vÁ anh hùng, ánh giá l¡i anh hùng là quyÁn cça mÍi ng°Ýi và cça lËch sí. M×i triÁu ¡i có quan iÃm riêng, không thà em quan iÃm ó áp ·t cho h­u th¿ v)nh viÅn. LËch sí không éng nguyên mÙt ch× và h­u th¿ có quyÁn ánh giá l¡i lËch sí. Không °ãc dùng lËch sí à che ­y tÙi ác cça mình hiÇn nay. Cho nên lu­n iÃm cho r±ng"nói x¥u NguyÅn HuÇ °ãc thì nói x¥u Bác HÓ và các lãnh tå hiÇn nay cing °ãc" là mÙt lu­n iÃm dÅ °ãc nhiÁu ng°Ýi Óng tình nh°ng r¥t nguy hiÃm. <p>Chúng ta không h¡ bÇ th§n t°ãng nh°ng không tôn sùng th§n t°ãng mÙt cách mù quáng mà ph£i ánh giá úng th§n t°ãng. ëng à ¿n khi nh­n ra th§n t°ãng chÉ là lÛp s¡n hào nhoáng bên ngoài còn bên trong måc ru×ng rÓi th¥t vÍng và niÁm tin såp Õ. Dù là NguyÅn HuÇ hay b¥t cé anh hùng nào khác là niÁm tñ hào cça dân tÙc, nh°ng n¿u ta phát hiÇn ra có iÁu gì không tÑt, không xéng áng, ta không có quyÁn làm ng¡ hay che ­y, gi¥u gi¿m à ti¿p tåc tung hô. ánh giá l¡i lËch sí không ph£i là bÙi b¡c,"b¯n súng låc vào quá khé"mà là trách nhiÇm cça m×i th¿ hÇ Ã tìm ra b°Ûc i lên cho t°¡ng lai. T¡i sao viÇc Liên Xô trong c£i tÕ xét l¡i Xít-ta-lin làm nhiÁu ng°Ýi cça ta không hài lòng, th­m chí run sã và tìm cách ngn c£n £nh h°ßng cça nhïng viÇc nh° th¿ vào công cuÙc Õi mÛi cça ta? LËch sí s½ là vË quan tòa r¥t công b±ng, không ai che gi¥u sai l§m, tÙi ác cça mình tr°Ûc lËch sí mãi °ãc. Công là công, tÙi là tÙi, không °ãc m­p mÝ ánh l­n con en. <p>Riêng vÁ NguyÅn HuÇ cing có ý ki¿n cho r±ng ánh ngo¡i xâm nh°ng không mang l¡i h¡nh phúc cho nhân dân ch°a ph£i là anh hùng. NguyÅn HuÇ ch°a lên ngôi ã gi¿t t°Ûng, n¿u làm vua lâu dài ch°a ch¯c ã h¡n gì Lê Lãi.  ' Quy Nh¡n ng°Ýi ta yêu m¿n NguyÅn Nh¡c h¡n NguyÅn HuÇ. ó là mÙt lu­n iÃm h¡i cñc oan, nh°ng hãy chéng minh mÙt cách khoa hÍc i và s½ tranh lu­n à làm sáng tÏ ché không ph£i vÙi quy k¿t là nói x¥u anh hùng, h¡ bÇ th§n t°ãng. <p>¿n HÙi vn nghÇ Ngh)a Bình ß Quy Nh¡n, lãnh ¡o hÙi i v¯ng nên dù có nhiÁu cán bÙ ß c¡ quan cing không ai ti¿p oàn c£ dù ß Pleiku oàn ã iÇn vÁ báo tr°Ûc. oàn ¿n nhà riêng tìm Thanh Th£o, nhà th¡, phó chç tËch hÙi. Nghe nói Thanh Th£o là phó chç tËch hÙi nh°ng ít khi ¿n c¡ quan vì ang mâu thu«n vÛi Thu Hoài, chç tËch hÙi và nÙi bÙ lãnh ¡o hÙi ang r¥t gay c¥n, chia h³n thành hai phe xung Ùt nhau të m¥y nm qua và hiÇn nay ang ß vào giai o¡n mÙt m¥t mÙt còn. Ho¡t Ùng cça hÙi do ó h¡n ch¿ r¥t nhiÁu. oàn k¿t là mÙt v¥n Á không ¡n gi£n nh°ng ëng vÙi quy là vn nghÇ hay m¥t oàn k¿t.  ' lãnh vñc nào tình tr¡ng này cing có thà x£y ra nh°ng có n¡i ng°Ýi ta che gi¥u kù còn anh em vn nghÇ thì cé nói huõch to¹t ra. V¥n Á là ß ch× oàn k¿t vÛi ai và c§n ph£i ¥u tranh chÑng ai, không thà oàn k¿t vÛi k» x¥u °ãc. <p>Thanh Th£o báo tin cho mÙt sÑ anh em vn nghÇ và anh em kéo oàn i uÑng bia mëng g·p m·t. NhiÁu tin téc vn nghÇ nóng hÕi trong n°Ûc °ãc trao Õi và m×i ng°Ýi Áu có quan iÃm cça mình. Hóa ra nhiÁu ng°Ýi ß mÍi n¡i Áu quan tâm ¿n tình hình thÝi sñ vn nghÇ hiÇn nay vì ó là nhïng v¥n Á nóng bÏng liên quan ¿n l°¡ng tâm và trách nhiÇm cça m×i ng°Ýi. <p>Trong khi chÝ làm viÇc chính théc vÛi lãnh ¡o hÙi b¡n, oàn tranh thç i thm mÙ Hàn M·c Tí vì ã ¿n Quy Nh¡n thì không thà không vi¿ng Hàn M·c Tí °ãc. Tr°Ûc ó, Íc tin trên báo th¥y nói mÙ Hàn M·c Tí mÛi °ãc sía sang l¡i, ai cing mëng. Vëa qua có ng°Ýi ã làm §m ) vÁ chuyÇn khôi phåc, ánh giá l¡i Hàn M·c Tí nh°ng thñc ra ß miÁn Nam, m¥y chåc nm qua Hàn M·c Tí không hÁ bË hiÃu l§m,"h¡ giá", mà Hàn v«n là mÙt trong nhïng nhà th¡ °ãc yêu m¿n nh¥t, th¡ Hàn nhiÁu l§n °ãc tái b£n, trong sÕ tay ng°Ýi yêu th¡ nào cing có th¡ Hàn. Nhïng dòng th¡ vi¿t b±ng máu, b±ng hÓn, b±ng não cça nhà th¡ au th°¡ng b¡c mÇnh ã làm rung chuyÃn mÍi tâm hÓn a c£m: <blockquote><p><i>Ôi iên cuÓng, ôi rÓ d¡i, rÓ d¡i <br> Ta c¯m thuyÁn chính giïa m£nh hÓn ta</i></blockquote> <p>Không ngÝ chuy¿n i thm mÙ Hàn l§n này ã à l¡i nhiÁu d° vË cay ¯ng. Cùng i vÛi oàn có Tr§n Hinh, làm th¡, vi¿t nh¡c, phó giám Ñc Sß giao thông v­n t£i, nguyên ¡i biÃu quÑc hÙi, mÙt ng°Ýi có tâm hÓn vn nghÇ và r¥t phóng khoáng. <p>MÙ Hàn chÉ cách trung tâm thË xã kho£ng bÑn cây sÑ, n±m ven bÝ biÃn. §u °Ýng lên dÑc ¿n mÙ có t¥m b£ng lÛn ghi: GhÁnh Ráng, danh lam th¯ng c£nh °ãc nhà n°Ûc x¿p h¡ng. Nghiêm c¥m ch·t cây, ào á... <p>Con °Ýng lÕn nhÕn á sÏi, n°Ûc xói thành hào sâu ngay giïa °Ýng, có mÙt chi¿c t£i và m¥y công nhân ang l¥y ¥t bên lÁ °Ýng, c¡nh ó hai ng°Ýi ang san l¥p á m·t b±ng, có v» nh° à làm nÁn dñng quán. <p>Trên §u dÑc là mÙt cÕng lÛn có b£ng Á"Doanh tr¡i quân Ùi nhân dân", t¥m b£ng méo mó, g«y g­p nhiÁu khúc. Anh em i vào b±ng cách lách mình qua mÙt cánh cÕng lÛn khép hÝ làm b±ng khung s¯t và l°Ûi B40. Bên trong, m¥y cn nhà làm b±ng tôn Mù, c£ vách l«n mái, có rào l°Ûi s¯t chÑng B40 và k½m gai, cao chÛn chß. <p>Qua cÕng mÛi i m¥y b°Ûc, mÙt s) quan mang quân hàm ¡i úy i ra xua tay không cho vào, yêu c§u i °Ýng vòng phía ngoài vì ây là khu vñc c¥m. Tr§n Hinh nói të tr°Ûc v«n i lÑi này và có ông cå ß Hà NÙi mÛi vào muÑn i thm mÙ Hàn M·c Tí nh°ng viên s) quan v«n kiên quy¿t të chÑi. Vì bË xua uÕi r¥t g¯t nên anh em không ai muÑn nói gi thêm và ành ra cÕng i vòng ngõ khác. Ngõ mÛi này là mÙt °Ýng dÑc g­p ghÁnh, hai bên rào k½m gai công-xéc-ti-na cça Mù ba bÑn lÛp d§y ·c. B£o Cñ nói ùa:"Ai muÑn ¿n vÛi nhà th¡ chân chính ph£i i qua con °Ýng s¡n ¡o". Th¿ nh°ng i ¿n nía dÑc thì °Ýng t¯c, k½m gai vây hãm t¥t c£. Th¥y có mÙt ch× k½m gai th°a anh em ang bàn ¡p rào sang nh°ng mÙt ông già, ang éng cuÑc cÏ lúa bên kia rào lên ti¿ng ngn c£n. Tr§n Hinh nói: "Có ông cå b¡n cça Hàn M·c Tí ß xa vào thm mÙ". Ông già tr£ lÝi ngay: "MÙ b¡n ché mÙ cha cing ph£i i °Ýng kia, ¡p h° lúa ai chËu? " <p>Anh em ai cing i¿ng ng°Ýi không sao Ñi áp °ãc. M·c dù mÙ Hàn chÉ cách ó vài chåc mét nh°ng không cách nào vào °ãc, anh em ã ph£i trß xuÑng và quy¿t Ënh b±ng mÍi cách ph£i i vào b±ng cÕng doanh tr¡i vì nhà n°Ûc ã có b£ng Á ây là danh lam th¯ng c£nh °ãc x¿p h¡ng. Bùi Minh QuÑc r¥t téc gi­n, l¥y th» nhà báo ra i tìm chÉ huy ¡n vË. Ng°Ýi chÉ huy l¡i chính là viên s) quan ã ngn c£n không cho oàn i lúc §u. Sau này kà l¡i, Bùi Minh QuÑc nói r±ng ã tñ giÛi thiÇu mình là nhà th¡, giÛi thiÇu anh em trong oàn, nói vÁ Hàn M·c Tí nh°ng thuy¿t phåc mãi viên s) quan v«n khng khng không nghe b£o vì lý do b£o vÇ an ninh doanh tr¡i. QuÑc nói n¿u vì lý do an ninh thì có thà cí chi¿n s) cùng i à b£o vÇ. CuÑi cùng viên s) quan Óng ý cho mÙt chi¿n s) d«n i nh°ng ph£i i vòng °Ýng d°Ûi. Trong khi QuÑc vào làm viÇc thì anh em trong oàn ã i ¿n mÙ Hàn, chÉ cách ó 20 mét và không có mÙt ch°Ûng ng¡i nào c£. Chi¿n s) d«n QuÑc i t¯t cing theo lÑi chúng tôi vëa i vì anh bi¿t °Ýng d°Ûi ã bË rào không i °ãc. <p>Chúng tôi ã ¿n vÛi mÙ Hàn nh° th¿. ViÇc này x£y ra lúc 9 giÝ ngày 17-11-1988. <p>MÙ Hàn M·c Tí ch°a hÁ °ãc sía sang nh° tin báo ng. T°ãng m¹ Maria éng gi¡ hai tay trên §u ngôi mÙ xây xi-mng ¡n gi£n, vài ch× ã nét n». <p>MÙ bia ghi: <blockquote><p><b><i>ây an nghÉ trong tay m¹ Maria <br> Hàn M·c Tí téc Phêrô Phanxicô NguyÅn TrÍng Trí <br> Thé nam cÑ NguyÅn Vn Toàn và NguyÅn ThË Dung <br> Sanh 22-9-1912 LÇ Mù (Qu£ng Bình) <br> Tí 11-11-1940 Qui Hòa (Bình Ënh) </i></b> <p><i>C£i táng và l­p mÙ 13-2-1959 do <br> ChË NguyÅn ThË Nh° Ngãi, NguyÅn ThË Nh° LÅ <br> Em NguyÅn Bá Tín, NguyÅn Bá Hi¿u <br> B¡n Quách T¥n</i> </blockquote> <p>Hôm tr°Ûc ß Nha Trang, chúng tôi g·p Quách T¥n có nghe ông nói chuyÇn v^`ê viÇc c£i táng và l­p mÙ cho Hàn, chi phí ph§n lÛn do tiÁn nhu­n bút cça Hàn °ãc các nhà xu¥t b£n tr£ cho ng°Ýi thëa k¿. Có l½ të ¥y ¿n nay mÙ ch°a °ãc tu sía l§n nào. <p>Chúng tôi ang éng nói chuyÇn bên mÙ Hàn thì có mÙt ông già cuÑc ¥t g§n ó ¿n chào, tñ nh­n °ãc mÙt ông chç giao nhiÇm vå trông coi, làm cÏ chung quanh mÙ Hàn và xin ít tiÁn uÑng r°ãu. MÙt bà già có v» khùng không hiÃu ß âu ¿n éng nhìn khách và ré lên c°Ýi nh° iên d¡i. <p>Të giã mÙ Hàn chúng tôi cám ¡n chi¿n s) r¥t tr» cça doanh tr¡i ã °a chúng tôi ¿n và hÏi anh ã Íc th¡ Hàn ch°a. Anh c°Ýi và th­t thà tr£ lÝi ch°a Íc. <p>Trên °Ýng vÁ, bình lu­n nhïng viÇc mÛi x£y ra và nhïng iÁu nghe th¥y chung quanh mÙ Hàn, ai cing có ý ngh) cay ¯ng. Riêng Hïu Loan hoan nghênh ông già trÓng lúa vì ông ã bi¿t b£o vÇ thành qu£ lao Ùng, chÑng l¡i b¥t cé ai làm h¡i ¿n công séc cça mình. ó là mÙt khía c¡nh t'tch cñc cça ng°Ýi nông dân. Hôm sau chúng tôi thu­t l¡i §y ç câu chuyÇn này trong buÕi g·p gá ban biên t­p và phóng viên báo Ngh)a Bình, không sã ng°Ýi Ëa ph°¡ng tñ ái vì chúng tôi ngh) sñ th­t c§n ph£i °ãc nói ra và nói vÛi t¥t c£ t¥m lòng cça mình. Các b¡n ß báo Ngh)a Bình h'éa s½ lên ti¿ng và có bài vi¿t vÁ mÙ Hàn M·c Tí, mÙt niÁm tñ hào cça Quy Nh¡n. <p>(Sau này khi i qua Qu£ng Bình, n¡i sinh cça Hàn, chúng tôi nghe nói ß thË xã Óng HÛi có mÙt con °Ýng mang tên Hàn M·c Tí. iÁu ¥y không an çi °ãc Hàn nh°ng làm ¥m lòng nhïng ng°Ýi yêu m¿n Hàn và nhïng ng°Ýi làm vn nghÇ nói chung.) <p>iÁu b¥t ngÝ là Thu Hoài, chç tËch HÙi vn nghÇ Ngh)a Bình, mÛi i công tác ß Thành phÑ HÓ Chí Minh vÁ, ti¿p oàn r¥t tí t¿, có c£ bia bÍt àng hoàng, trái vÛi không khí l¡nh nh¡t ß c¡ quan lúc oàn mÛi tÛi. Chúng tôi ch°a thà bàn công viÇc mÙt cách nghiêm túc nh° ß các hÙi khác vì mÛi nêu công viÇc, chç nhà ã chuyÃn sang ãi bia, l©n tránh v¥n Á và nói ç thé chuyÇn trên Ýi. Tuy nhiên Thu Hoài cing bày tÏ quan iÃm là nh¥t trí vÛi nÙi dung ki¿n nghË cça ba hÙi Lâm Óng, Phú Khánh và Nha Trang ã ký, nh°ng vÁ iÃm Á nghË cách chéc, cho r±ng sã gây r¯c rÑi, k